لە زۆربەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕۆژ بە دەنگی فەیرووز دەست پێ دەکات. بۆ چەندین دەیە ڕادیۆکانی سەرانسەری جیهانی عەرەبی بەرنامەی بەیانیانیان بە دەنگی ئەو کردووەتەوە، و ئەم نەریتە گەیشتووەتە چێشتخانە و تاکسی و دوکانەکانی ناوچەکە. فەیرووز یەکێکە لە بەناوبانگترین گۆرانیبێژە زیندووەکانی جیهانی عەرەبی، و کارەکانی لەگەڵ بنەماڵەی ڕەحبانی گۆرانیی لوبنانیی کرد بە شتێکی نوێ: کورت، ئاوازدار، شیعری و هاوچەرخ، بەڵام ڕەگی لە ناو مەقامدایە.
ئەم ڕێنماییەی گۆرانییەکانی فەیرووز و ژیانی باس لەوە دەکات لە کوێوە هاتووە، برایانی ڕەحبانی، باشترین گۆرانییەکانی، ئەو مەقامانەی لە پشت موزیکەکەیەوەن، و بۆچی گوێگرانی کوردیش بەدوایدا دەگەڕێن.
کورتەی زانیاری
- ناوی ڕاستەقینە: نوهاد وەدیع حەدداد
- لەدایکبوون: تشرینی دووەمی ١٩٣٤ یان ١٩٣٥ (سەرچاوەکان جیاوازن)، بەیرووت، لوبنان
- دۆخ: تا ٢٠٢٦ لە ژیاندایە و لە لوبنان دەژی
- ناوی هونەری: فەیرووز، بە عەرەبی واتە «پیرۆزە» (بەردی فەیرووزە)
- ژانر: گۆرانی لوبنانی و عەرەبی، شانۆی موزیکی، سروودی ئایینی
- هاوسەر: ئاوازدانەر عاسی ڕەحبانی (هاوسەرگیری ١٩٥٥؛ لە ١٩٨٦ کۆچی دوایی کرد)
- منداڵەکانی: زیاد (١٩٥٦–٢٠٢٥)، هالی (١٩٥٨–٢٠٢٦)، لەیال (١٩٦٠–١٩٨٨)، ڕیما (لەدایکبووی ١٩٦٥)
- ناسراو بە: کارەکانی لەگەڵ برایانی ڕەحبانی، فێستیڤاڵی بەعلەبەک، «وەحدون»، «لبیروت»، «زەهرەت ئەلمەدائین»
ژیانی سەرەتا
فەیرووز بە ناوی نوهاد حەددادەوە لە بنەماڵەیەکی ساکاری بەیرووت لەدایک بوو. باوکی، وەدیع حەدداد، مەسیحییەکی ئاشووری (سریانی) بوو کە لە ماردین لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ لەدایک بووبوو، و لە «سەیفۆ»، واتە کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان لە ماوەی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، هەڵاتبوو. دایکی، لیزا ئەلبوستانی، خەڵکی چیای لوبنان بوو.
لە منداڵیدا لە کۆرسی قوتابخانەکەیدا گۆرانیی دەگوت. لە ساڵی ١٩٥٠ موزیکژەن محەمەد فلەیفل لە ئاهەنگێکی قوتابخانەدا دەنگی بیست و یارمەتی دا بگاتە ڕادیۆی نیشتمانیی لوبنان. لەوێ بەڕێوەبەرەکەی، حەلیم ئەلڕوومی، وەک گۆرانیبێژی کۆرس دایمەزراند و ناوی هونەریی فەیرووزی لێ نا.
ژیانی هونەری
ناسینی برایانی ڕەحبانی
فەیرووز لە ڕادیۆکە عاسی و مەنسووری ڕەحبانی ناسی، دوو برای ئاوازدانەر و شاعیر کە دەیانویست جۆرێکی نوێی گۆرانی لوبنانی دروست بکەن. هاوبەشیی ئەوان لەگەڵ فەیرووز بوو بە یەکێک لە گرنگترین هاوبەشییەکانی موزیکی عەرەبیی سەدەی بیستەم. گۆرانی سەرەتایی «عیتاب» (١٩٥٢) ناوی دەرکرد. لە کانوونی دووەمی ١٩٥٥ هاوسەرگیریی لەگەڵ عاسی ڕەحبانی کرد.
شێوازی ڕەحبانی جیاواز بوو لە گۆرانییە درێژە میسرییەکانی ئوم کولسووم. گۆرانییەکانیان کورت و چڕ بوون. ئاوازە فۆلکلۆرییەکانی شام و ڕیتمی سەمای وەک دەبکەیان لەگەڵ مەقامی عەرەبی، ئۆرکێسترا و هارمۆنیی ڕۆژئاوایی، و تەنانەت ئاوازی لاتینی و ئەورووپی تێکەڵ دەکرد.
بەعلەبەک و شانۆی موزیکی
لە هاوینی ١٩٥٧ فەیرووز بۆ یەکەم جار لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی بەعلەبەک گۆرانی گوت، لە نێوان پەرستگا ڕۆمانییە کۆنەکانی دۆڵی بیقاع. بەعلەبەک بوو بە شانۆی «شەوە لوبنانییەکان»ی ڕەحبانی، و دواتر شانۆگەریی موزیکیی گەورە. برایانی ڕەحبانی لە ماوەی زیاتر لە سی ساڵدا ٢٥ شانۆگەریی موزیکیان بەرهەم هێنا، ٢٠یان لەگەڵ فەیرووز، و خۆشی لە فیلمی وەک بیاع ئەلخەواتیم (١٩٦٤)، سەفەر بەرلیک (١٩٦٧) و بنت ئەلحارس (١٩٦٨) ڕۆڵی سەرەکیی گێڕا.
لە ١٩٦٧ بۆ یەکەم جار «زەهرەت ئەلمەدائین»ی («گوڵی شارەکان») گوت، کە شاعیر سەعید عەقل نووسیویەتی و برایانی ڕەحبانی وەک وەڵامێک بۆ لەدەستچوونی قودسی ڕۆژهەڵات لەو ساڵەدا ئاوازیان بۆ داناوە. هێشتا یەکێکە لە ناسراوترین گۆرانییەکان دەربارەی قودس.
ساڵانی جەنگی ناوخۆ
کاتێک لە ١٩٧٥ جەنگی ناوخۆ لە لوبنان هەڵگیرسا، فەیرووز هەرگیز وڵاتەکەی بەجێ نەهێشت بۆ ئەوەی لە دەرەوە بژی. بەپێی ویکیپیدیا، لە ماوەی جەنگدا جگە لە نمایشێکی ئۆپێرێت لە ١٩٧٨، هیچ کۆنسێرتێکی لە لوبنان نەکرد، و ئەمە یارمەتی دا بمێنێتەوە بە کەسایەتییەک کە هەموو لایەنەکانی لوبنان بەشی خۆیان لێی ببینن. لە دەرەوەی وڵات گۆرانی دەگوت، و گۆرانییەکانی دەربارەی لوبنان، بەتایبەتی «لبیروت»، بوون بە سەرچاوەی دڵنەوایی لە هەموو لایەکی دابەشبوونە سیاسییەکەدا.
هاوسەرەکەی عاسی لە ئەیلوولی ١٩٧٢ تووشی خوێنبەربوونی مێشک بوو. نەشتەرگەری ژیانی ڕزگار کرد، بەڵام تەندروستیی هەرگیز بە تەواوی نەگەڕایەوە. لە حوزەیرانی ١٩٨٦ لە بەیرووت کۆچی دوایی کرد. لە کۆتایی حەفتاکانەوە کوڕەکەی زیاد ڕەحبانی بوو بە ئاوازدانەری سەرەکیی، و جاز و دەنگێکی تایبەتیتر و گاڵتەئامێزتری هێنایە ناو موزیکەکەیەوە. لەو ئەلبومانەی پێکەوە کردیان «وەحدون» (١٩٧٩) و «کیفەک ئینتە» (١٩٩١)ن.
ساڵانی دواتر
فەیرووز تا ساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠١٠ بەردەوام بوو لە تۆمارکردن و گۆرانی گوتن، بەڵام هەمیشە زۆر ژیانی تایبەتیی خۆی پاراستووە. لە ١٩٩٨ سەرۆکی فەرەنسا ژاک شیراک مەدالیای «لیژیۆن دۆنۆر»ی پێ بەخشی، و لە ئابی ٢٠٢٠، دوای تەقینەوەی بەندەری بەیرووت، سەرۆکی فەرەنسا ئیمانوێل ماکرۆن لە ماڵەکەی خۆیدا سەردانی کرد.
ساڵانی دوایی پڕ لە ئازار بوون. کچەکەی لەیال لە ١٩٨٨ کۆچی دوایی کرد. کوڕەکەی زیاد لە ٢٦ی تەمموزی ٢٠٢٥ لە بەیرووت لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، و فەیرووز بە دەگمەن لە پرسەکەیدا لەبەردەم خەڵکدا دەرکەوت. کوڕەکەی تری هالی، کە هەموو ژیانی بە کەمئەندامیی سەختەوە لەژێر چاودێریی دایکیدا ژیا، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
کارە دیارەکانی
- «زەهرەت ئەلمەدائین» (١٩٦٧): گۆرانی قودس، لە شیعری سەعید عەقل و ئاوازی برایانی ڕەحبانی.
- «ئەعتینی ئەلنای»: لەسەر شیعرێکی کتێبی کاروانی جوبران خەلیل جوبران، کە یەکەم جار لە کۆتایی شەستەکاندا گوترا.
- «وەحدون» (١٩٧٩): لە ئاوازی زیاد ڕەحبانی و شیعری تەلال حەیدەر، گۆرانییەکی قووڵ دەربارەی نەبوون و لەدەستدان.
- «لبیروت»: وەشانێکی زیاد ڕەحبانی لەسەر بەشی ئاداجیۆی کۆنسێرتۆی ئارانخوێزی خواکین ڕۆدریگۆ، بە شیعری جۆزێف حەرب، کە لە ناوەڕاستی هەشتاکاندا تۆمار کرا.
- شانۆگەرییە موزیکییەکانی ڕەحبانی: دوو دەیە شانۆی موزیکیی لوبنانی کە لە دەوری دەنگی ئەو بونیات نرا.
باشترین گۆرانییەکانی فەیرووز
- وەحدون («بە تەنها خۆیان»)
- لبیروت («بۆ بەیرووت»)
- زەهرەت ئەلمەدائین («گوڵی شارەکان»)
- ئەعتینی ئەلنای («نەیم بدەیە»)
- نەسسەم عەلەینا ئەلهەوا («شنەبا بەسەرماندا هات»)
- کیفەک ئینتە («چۆنی تۆ؟»)
- شادی
- حەببەیتەک بی ئەلسەیف («لە هاویندا خۆشم ویستی»)
- بنت ئەلشەلەبییە
- عیتاب (گۆرانی سەرەتایی سەرکەوتووی، ١٩٥٢)
بۆ ئەو نەریتە بەناوبانگەی بەیانیان، «نەسسەم عەلەینا ئەلهەوا» یان «حەببەیتەک بی ئەلسەیف» لەگەڵ یەکەم قاوەکەت تاقی بکەرەوە.
مەقام لە پشت گۆرانییەکانەوە
گۆرانییەکانی فەیرووز سووک و سادە دەنگ دەدەنەوە، بەڵام لەسەر هەمان سیستەمی مەقامی بونیات نراون کە موزیکی کوردی و تورکی و فارسی دیاری دەکات: مەقام. گۆرانییەکانی ڕەحبانی لە نێوان مەقامی وەک بەیاتی، حیجاز و کورددا دێن و دەچن، ئەو مەقامەی کە ناوی کوردی هەڵگرتووە، و زۆرجار بە هارمۆنیی ڕۆژئاوایی ڕەنگ دەدرێن کە کەلەپووری کۆن بەکاری نەدەهێنا.
ئێرە ئەو شوێنەیە کە دەنگی فەیرووز دەدرەوشێتەوە. کەم جار خۆی نیشان دەدات. هەر نۆتەیەک بە ڕوونی دادەنێت، ڕێز لە کەسایەتیی مەقامەکە دەگرێت و ڕێگە دەدات ئاوازەکە هەناسە بدات. بۆ گۆرانیبێژێک کە فێری مەقام دەبێت، گوێگرتن لەوەی فەیرووز چۆن نۆتە چارەکەدەنگییەکانی (نیوە بێمۆڵەکانی) بەیاتی دەڵێت خۆی وانەیەکە. ئەگەر مەقام بۆت نوێیە، ڕێنمایی سەرەتاییمان بخوێنەوە: مەقام چییە؟.
میرات
فەیرووز، لەگەڵ بنەماڵەی ڕەحبانی، وێنەیەکی موزیکیی لوبنانیان دروست کرد: گوندە چیاییەکانی، وەرزەکانی، حەسرەت و شانازییەکانی. بۆ زۆرێک لە لوبنانییەکان لە هەموو ئایین و ناوچەیەک، دەنگی ئەو خودی وڵاتەکەیە.
کاریگەرییەکەی زۆر لە لوبنان تێدەپەڕێت. بە فرۆشێک کە زۆرجار بە زیاتر لە ١٥٠ ملیۆن تۆمار مەزەندە دەکرێت و نزیکەی ١٥٠٠ گۆرانی تۆمارکراو، یەکێکە لە خۆشەویستترین گۆرانیبێژانی جیهانی عەرەبی. زۆرجار لەگەڵ ئوم کولسووم ناوی دێت: کۆنسێرتە درێژەکانی ئوم کولسوومی قاهیرە هی شەو بوون، و گۆرانییە کورتەکانی فەیرووز هی بەیانی.
پەیوەندی کوردی
فەیرووز کورد نییە، و هیچ بەڵگەیەکمان نەدۆزییەوە کە بە کوردی گۆرانی گوتبێت. ئەو پەیوەندییانەی دەتوانرێن پشتڕاست بکرێنەوە ئەمانەن:
- گوێگرانی کورد بەدوایدا دەگەڕێن. لە توێژینەوەکەماندا، پێشنیارە خۆکارەکانی گووگڵ بە سۆرانی بۆ ناوەکەی وشەی کوردی و گۆرانییان لەخۆ دەگرت. ئاشکرایە گوێگرانی سۆرانیزمان لە چوارچێوەیەکی کوردیدا بەدوای گۆرانییەکانیدا دەگەڕێن. پێشنیارەکان وشەی صباح (بەیانی)شیان تێدا بوو، کە لەگەڵ ئەو نەریتەی گوێگرتنی بەیانیان دەگونجێت.
- ماردین. باوکی لە ماردین لەدایک بووە، شارێک کە بە درێژایی سەدەکان کورد و عەرەب و ئاشووری و ئەرمەنی تێیدا ژیاون. خۆی ئاشووری بوو نەک کورد، و ئێمە جگە لە نیشتمانی هاوبەش هیچ بانگەشەیەکی تر ناکەین.
- مەقام و ئامێری هاوبەش. گۆرانییەکانی هەمان ئەو مەقامانە بەکار دەهێنن کە موزیکژەنانی کورد ڕۆژانە دەیژەنن، و ئامێرەکانی ئۆرکێسترای ڕەحبانی عوود و نەییان تێدایە، کە هەردووکیان لە گرووپە کوردییەکاندا بنچینەیین. گۆرانی «ئەعتینی ئەلنای» تەنانەت ناوی نەیی لەسەرە.
- موزیک وەک پەناگە لە جەنگدا. وەک گۆرانیبێژە کوردەکان کە لە ژێر قەدەغەکردن و لە غەریبیدا بەردەوام بوون، فەیرووزیش لە کاتی جەنگدا بوو بە هێمای ناسنامەیەکی هاوبەش. وتارەکەمان دەربارەی موزیک و بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان سەیری ئەو هێزەی گۆرانی دەکات.
لە کوێوە دەست بە گوێگرتن بکەیت
- «وەحدون». ئەو گۆرانییەی خەڵک زۆرترین جار بەدوایدا دەگەڕێن، و زیاد ڕەحبانی لە باشترین حاڵەتیدا.
- «لبیروت». ئەگەر کۆنسێرتۆی ئارانخوێز دەناسیت، دەیبیستیت چۆن گۆڕاوە.
- «زەهرەت ئەلمەدائین». شێوازی ئۆرکێستراییی گەورەی برایانی ڕەحبانی.
- «ئەعتینی ئەلنای». شیعری جوبران و دەنگی نەی.
- لیستێکی بەیانیان. «نەسسەم عەلەینا ئەلهەوا»، «حەببەیتەک بی ئەلسەیف» و «شادی»، لەگەڵ قاوە، بەو شێوەیەی ملیۆنان کەس گوێی لێ دەگرن.
سەرچاوەکان
- Fairuz – Wikipedia
- Zahrat al-Mada'en – Wikipedia
- Ziad Rahbani dies at 69 – Al Jazeera
- Fairuz's youngest son Hali dies months after brother Ziad – The National
- Fairuz's second son, Hali, dies at age 68 – L'Orient Today
- The tragic tale behind Fairuz's hit song Wahdon – Scene Noise
- Good Morning Fairuz – Arab America
گۆرانییەکانی فەیرووز لە ناو مەقامدا دەژین. مەقامی بەیاتی لە لاپەڕەکەیدا بناسە، سەیری ئامێری عوود بکە، یان ئاوازێکی کوردی بە هەمان ڕۆح لە نۆتە بێبەرامبەرەکانمان تاقی بکەرەوە.