ئەگەر هەرگیز هەوڵت دابێت گۆرانییەکی کوردی لەسەر پیانۆ بژەنیت و هەستت کردبێت «شتێک کەمە»، ئەوا پێشتر مەقامت ناسیوە. مەقام ئەو سیستەمە ئاوازییەیە کە زۆربەی موزیکی کوردی، عەرەبی و تورکی، و ئەو موزیکانەی خزمی موزیکی فارسین، لەسەری بنیات نراون. ڕوونی دەکاتەوە بۆچی لاوکێکی کوردی ئەو ڕەنگەی هەیە، بۆچی هەندێک نۆتە وا دیارە «لە نێوان» کلیلەکاندا دەکەون، و بۆچی مەقامبێژێکی باش دەتوانێت ئاوازێکی کورت دە خولەک درێژ بکاتەوە.
لەم ڕێنمایییەدا بە زمانێکی سادە ڕوونی دەکەینەوە مەقام چییە، شەش مەقامی کوردی کە لە کوردنۆت باسمان کردوون دەناسێنین، و بۆ هەر یەکەیان گۆرانییەکت پێ دەدەین بۆ فێربوون. پێویست بە زانیاریی پێشووی تیۆری نییە.
مەقام چییە؟
مەقام (بە عەرەبی مقام، کۆ: مەقامات) جۆرە مۆدێکی ئاوازییە و سێ چینی هەیە:
- کۆمەڵێک نۆتە. وەک پەیژەیەک، نۆتەیەکی دەستپێک (تۆنیک) و زنجیرەیەک پلەی لەسەرەوەی هەیە.
- پارچەی بنیاتنەر. پەیژەکە لە گرووپی بچووکی سێ تا پێنج نۆتە پێک دێت کە پێیان دەڵێن جنس (کۆ: ئەجناس). مەقامێک زۆرجار جنسێکی خوارەوە و جنسێکی سەرەوەی هەیە، و هەر جنسێک تامی تایبەتی خۆی هەیە.
- ڕێگایەک. ئەمە ئەو بەشەیە کە پەیژە بە تەنها پێت ناڵێت. هەر مەقامێک ڕستەی ئاوازیی باوی خۆی، شوێنی وەستانی خۆی، ئاڕاستەی جووڵەی خۆی و شوێنی گواستنەوەی (مۆدولاسیۆن) خۆی هەیە. تیۆریی عەرەبی پێی دەڵێت سەیر، واتە «ڕێڕەوی» مەقام.
چینی سێیەم لە هەمووی گرنگترە. دوو مەقام دەتوانن نزیکەی هەمان نۆتەیان هەبێت و هێشتا جیاواز ببیسترێن، چونکە ئاوازەکە بە دوو شێوەی جیاواز بە ناویاندا دەڕوات. بۆیە موزیکژەنان دەڵێن مەقام بە گوێگرتن فێر دەبیت، نەک تەنها بە خوێندنەوەی پەیژەکەی.
مەقام، مەکام، دەستگا: یەک خێزان، چەند سیستەم
بیرۆکەی مەقام لە ناوچەیەکی فراواندا هاوبەشە، بەڵام هەر کەلەپوورێک وەشانی خۆی هەیە:
- مەقامی عەرەبی، ئەو سیستەمەی سەرەوە، بە دەیان مەقامی ناودار کە لە خێزاندا ڕێک خراون.
- مەکامی تورکی، زۆر نزیک، بە تیۆری و ناوی تایبەتی خۆی.
- دەستگای فارسی، ڕێکخستنێکی جیاوازە کە لەسەر ڕەدیف دانراوە، واتە کۆمەڵێک ئاواز کە مامۆستا بۆ قوتابی دەگوازێتەوە.
موزیکی کوردی لە ناوەڕاستی هەر سێکیاندایە. کوردی باشوور ماوەیەکی زۆرە مەقامی لەگەڵ بەغدا هاوبەشە؛ کوردی ڕۆژهەڵات لە پاڵ دەستگای فارسی دەژی؛ کوردی باکوور زۆر شتی لەگەڵ مەکامی تورکی هاوبەشە. زۆر لە ناوی مەقامەکان، وەک بەیات، سێگا، ڕاست و حیجاز، لە هەموویاندا هەن.
چارەکە تۆن لە موزیکی مەقامدا، بێ بیرکاری
موزیکی ڕۆژئاوایی ئۆکتاڤ دابەش دەکات بۆ ١٢ نیوە تۆنی یەکسان، واتە کلیلەکانی پیانۆ. زۆر لە مەقامەکان نۆتەیەکیش بەکار دەهێنن کە بە نزیکی لە نیوەی نێوان دوو کلیلی پیانۆدایە. بە نیشانەی نیوە بەمۆڵ دەنووسرێت و زۆرجار پێی دەڵێن «چارەکە تۆن».
چەند تێبینییەکی ڕاستگۆیانە:
- تۆڕی ٢٤ پلەیی «چارەکە تۆن» ڕێککەوتنێکی نووسینە. لە کرداردا بەرزیی ڕاستەقینەی نۆتەی نیوە بەمۆڵ لە مەقامێکەوە بۆ مەقامێکی تر و لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر دەگۆڕێت. بۆ نموونە، «می نیوە بەمۆڵ» لە بەیاتی و لە ڕاستدا لەوانەیە ڕێک یەک بەرزی نەبێت.
- بۆیە موزیکی مەقام هێندەی بە نۆتە، بە گوێش فێر دەبیت. نۆتە پێت دەڵێت کام نۆتە؛ تۆمار پێت دەڵێت بە وردی لە کوێ دایبنێیت.
- ئەو ئامێرانەی پلەی جێگیریان نییە، وەک دەنگی مرۆڤ، عوود، کەمان، کەمانچە و نەی، بە سروشتی ئەم نۆتانە دەژەنن. تەمبوور و سازیش پەردەی زیادەیان هەیە.
مەقامی کوردی بۆ سەرەتاکان: شەش مەقام بۆ دەستپێک
موزیکی کوردی زۆر مەقام بەکار دەهێنێت. وتاری مەقام لە ویکیپیدیای سۆرانی خێزانەکانی وەک کورد، عەجەم، سێگا، بەیات، نەهاوەند، ڕاست، حیجاز، حیجاز کار، سابا و نەوا ڕیز دەکات، و هەر خێزانێک چەند ئەندامی هەیە. بۆ سەرەتا، شەش مەقام بەسن. هەر یەکەیان بەستەرێکی هەیە بۆ لاپەڕەی تەواوی خۆی لە کوردنۆت.
١. مەقامی بەیاتی
پەیژە (لە ڕێوە): ڕێ، می نیوە بەمۆڵ، فا، سۆڵ، لا، سی بەمۆڵ، دۆ، ڕێ
بەیاتی دڵی بەشێکی زۆری گۆرانیی کوردییە. پلەی دووەمی نیوە بەمۆڵ ڕەنگێکی گەرم و کەمێک خەمگینی پێ دەبەخشێت، لە نێوان گەورە و بچووکدا. لاوک، لایەلایە و گۆرانیی دڵداری زۆرجار لێرەدان. شیکردنەوەی ئاوازەکانی حەسەن زیرەک دەریدەخات کە بەیات و سێگا زۆرترین پەیژەن کە بەکاری هێناون.
بە ئەم گۆرانییانە فێری ببە: ئارامی گیانم، ئاخ لێ گولێ و بای شەماڵ. لاپەڕەی تەواو: مەقامی بەیاتی
٢. مەقامی کورد
پەیژە (لە ڕێوە): ڕێ، می بەمۆڵ، فا، سۆڵ، لا، سی بەمۆڵ، دۆ، ڕێ
مەقامی کورد تەنها نیوە تۆن و تۆنی تەواو بەکار دەهێنێت، بۆیە لەسەر پیانۆ دەژەنرێت. نزیکە لە مۆدی فریجیی ڕۆژئاوایی. پلەی دووەمی نزمکراوە دەنگێکی تاریک و قایمی پێ دەبەخشێت. لە تیۆریی عەرەبیدا مەقامی سەرەکیی «خێزانی کورد»ە، لە جنسی کورد لەسەر تۆنیک و جنسی نەهاوەند لە سەرەوە پێک هاتووە. ناوەکەی کوردییە، بەڵام لە سەرانسەری ناوچەکەدا بەکار دێت.
بە ئەم گۆرانییە فێری ببە: ئاخ لێ دینێ تۆرینێ. لاپەڕەی تەواو: مەقامی کورد
٣. مەقامی حیجاز
پەیژە (لە ڕێوە): ڕێ، می بەمۆڵ، فا دیێز، سۆڵ، لا، سی بەمۆڵ، دۆ، ڕێ
بازدانە گەورەکەی نێوان نۆتەی دووەم و سێیەم (دووەمی زیادکراو) حیجاز دەکات بە ناسراوترین دەنگی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست». بە تین و پڕ لە حەسرەتە، و ئەویش لەسەر پیانۆ دەژەنرێت.
بە ئەم گۆرانییە فێری ببە: ئاشنا، گۆرانییەکی دڵداریی سۆرانی پڕ لە ڕازاندنەوە. لاپەڕەی تەواو: مەقامی حیجاز
٤. مەقامی ڕاست
پەیژە (لە دۆوە): دۆ، ڕێ، می نیوە بەمۆڵ، فا، سۆڵ، لا، سی نیوە بەمۆڵ، دۆ
ڕاست زۆرجار بە «دۆ ماژۆرێکی جیاواز» دەچوێنرێت: هاوسەنگ و بەشکۆیە، بەڵام پلەی سێیەم و حەوتەمی نیوە بەمۆڵن. زۆر مامۆستا وەک مەقامی سەرەکی دایدەنێن کە مەقامەکانی تری پێ ڕوون دەکەنەوە.
لاپەڕەی تەواو: مەقامی ڕاست
٥. مەقامی سابا
پەیژە (لە ڕێوە): ڕێ، می نیوە بەمۆڵ، فا، سۆڵ بەمۆڵ، لا، سی بەمۆڵ، دۆ، ڕێ
سابا وەک بەیاتی دەست پێ دەکات، بەڵام پاشان نۆتەی چوارەم نزم دەکاتەوە، ئەمەش خەمێکی تایبەت و قووڵی پێ دەبەخشێت. زۆرجار بە پرسە و حەسرەتی قووڵەوە دەبەسترێتەوە.
لاپەڕەی تەواو: مەقامی سابا
٦. مەقامی حیجاز کار
پەیژە (لە دۆوە): دۆ، ڕێ بەمۆڵ، می، فا، سۆڵ، لا بەمۆڵ، سی، دۆ
خزمێکی ئاڵۆزتری حیجازە، بە دوو دووەمی زیادکراوەوە. پەیوەندییەکی نزیکی بە موزیکی هونەریی عوسمانی-تورکییەوە هەیە و لەو ڕێگایەوە هاتووەتە ناو گۆرانیی شاریی کوردی.
لاپەڕەی تەواو: مەقامی حیجاز کار
مەقامبێژی: واتای دووەمی «مەقام» لە کوردیدا
کاتێک قسەکەرانی سۆرانی دەڵێن مەقام، زۆرجار مەبەستیان تەنها پەیژە نییە. مەبەستیان ژانرێکە: گوتنێکی بێ کێشی جێگیر و پڕ لە ڕازاندنەوە، زۆرجار لەسەر شیعری کلاسیکی، کە مەقامبێژ شێوازێکی ناودار دەپشکنێت و ئامێرژەنێک وەڵامی هەر ڕستەیەکی دەداتەوە.
مامۆستای گەورەی ئەم هونەرە لە باشووری کوردستان عەلی مەردان بوو (١٩٠٤–١٩٨١)، خەڵکی کەرکووک. لە منداڵیدا لە تەکیەی کەرکووک فێری مەقاماتی کوردی بوو، پاشان لە بەغدا مەقامی فارسی و عەرەبیشی فێر بوو، و یەکەم گۆرانیبێژی کورد بوو لە ڕادیۆی بەغدا. سەرچاوە کوردییەکان ئەم مەقامانەی بە ناوی ئەوەوە ڕیز دەکەن:
- «لەبەر چاوی بەد» (مەقامی ماهوور)
- «چەند جارم وت» (مەقامی هومایوون)
- «ڕەنجی بێوەرم» (مەقامی بەیاتی شوور)
- «ڕاستەی خیابان» (مەقامی ئەڵاوەیسی)
- «لەبەر نازی چاو بازان» (مەقامی خورشیدی)
- «دڵ لە حەسرەت» (مەقامی ئورفە)
- «مەمکوژە گیانە بە هیجران» (مەقامی دەشت)
هەندێک لەم ناوانە وەک ناوی پەیژەکانی سەرەوە نین. لە کەلەپووری مەقامبێژیی کوردیدا، «مەقام» دەتوانێت نموونەیەکی ئاوازیی ناودار بێت بە ڕستەی دەستپێک و کۆتاییی تایبەتی خۆی، نەک تەنها پەیژەیەک.
حەسەن زیرەکیش زۆر مەقامی بێ کێشی تۆمار کردووە، وەک «سەوزەڵێ» و «فرمێسکی گەش». لە وتاری باشترین گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک ڕیزمان کردوون.
کەلەپوورە دراوسێکانیش شێوەی هاوشێوەیان هەیە: هونەری دەنگبێژی کرمانجی (بڕوانە دەنگبێژی چییە، بە ئینگلیزی) و مەقامی عێراقی، کە یونسکۆ لە ٢٠٠٣ وەک شاکارێکی کەلەپووری زارەکی و نابەرهەستی مرۆڤایەتی ڕایگەیاند و لە ٢٠٠٨ خستییە لیستی نوێنەرایەتییەوە.
چۆن مەقامی کوردی فێر ببیت: بەرنامەیەکی کرداری
پێویست ناکات پێش دەستپێکردن تیۆری تەواو بزانیت. ئەم بەرنامەیە لەگەڵ یەک مەقام، باشتر وایە بەیاتی، تاقی بکەرەوە:
- سەرەتا یەک هەفتە گوێ بگرە. دوو یان سێ تۆمار لەو مەقامەدا هەڵبژێرە و ڕۆژانە گوێیان لێ بگرە. شیکاری مەکە؛ تەنیا با گوێت بە ڕەنگەکەی ڕابێت.
- تۆنیک بدۆزەرەوە. ئەو نۆتەیە بڵێ کە گۆرانییەکە تێیدا هەست دەکات «لە ماڵەوەیە». لە زۆربەی گۆرانییەکانی بەیاتیدا دوا نۆتەی ئاوازەکەیە.
- چوار نۆتەی یەکەم بڵێ. ئەمە جنسی خوارەوەیە: بۆ بەیاتی لەسەر ڕێ، بڵێ ڕێ، می نیوە بەمۆڵ، فا، سۆڵ. بە گوێ هەوڵی می نیوە بەمۆڵ بدە: نزمتر لە می، بەرزتر لە می بەمۆڵ. لەگەڵ تۆمارێک بەراوردی بکە.
- گۆرانییەک لە نۆتەوە فێر بە. نۆتەیەکی کوردنۆت وەک ئارامی گیانم هەڵبژێرە و بە هێواشی بیژەنە یان بیڵێ. ئەگەر تازە فێری خوێندنەوەی نۆتە دەبیت، ڕێنماییەکەمان چۆن نۆتەی موزیکی کوردی بخوێنینەوە هێماکانت بۆ ڕوون دەکاتەوە.
- سەرنجی شوێنی وەستانەکان بدە. ئاوازەکە لە کوێ ڕادەوەستێت؟ پێش کۆتایی بۆ کام نۆتە دەگەڕێتەوە؟ ئەمە «ڕێڕەوی» مەقامەکەیە لە کرداردا.
- ئینجا مەقامی دووەم زیاد بکە. کورد یان حیجاز هەنگاوی باشی داهاتوون، چونکە جیاوازییان لەگەڵ بەیاتی بە ئاسانی دەبیسترێت.
ئامۆژگاریی ئامێر:
- پیانۆ یان ئۆرگ: بە کورد و حیجاز دەست پێ بکە کە نیوە بەمۆڵیان ناوێت. هەندێک ئۆرگ ڕێکخستنی «ڕۆژهەڵاتی» یان چارەکە تۆنیان هەیە بۆ ئەوانی تر.
- عوود، کەمان یان کەمانچە: دەتوانیت هەموو مەقامەکان بژەنیت. نۆتەی نیوە بەمۆڵ بە هێواشی لەسەر دەنگێکی بەردەوام (درۆن) ڕاهێنان بکە.
- دەنگ: گوتن سروشتیترین ڕێگای فێربوونی مەقامە، و باشترین ڕێگای بیستنی ئەو شتانەیە کە نۆتە ناتوانێت نیشانیان بدات.
قووڵتر بڕۆ: کتێبی مەقام لە کتێبخانەکەماندا
کتێبخانەی بێبەرامبەری کوردنۆت چەند کتێبێکی لەسەر پەیژەی کوردی و تیۆریی مەقام تێدایە:
- پەیژەکانی موسیقای کوردی، دەربارەی ئەو پەیژانەی موزیکی کوردی لەسەریان بنیات نراوە.
- پۆلینکردنی فۆڕم و پەیژەکانی مۆسیقای کوردی، دەربارەی پۆلینکردنی فۆرم و پەیژە کوردییەکان.
- رؤیة الجديدة في تحليل المقامات الموسيقية، لێکۆڵینەوەیەکی عەرەبی لەسەر شیکردنەوەی مەقام.
بۆ ئەوەی ببینیت مەقامی کوردی چۆن پەیوەندیی بە کەلەپوورە دراوسێکانەوە هەیە، وتاری موزیکی کوردی بەراورد بە موزیکی فارسی، عەرەبی و تورکی (بە ئینگلیزی) بخوێنەوە. بۆ جیاوازیی نێوان دوو کەلەپووری سەرەکیی کوردیش، سەیری موزیکی سۆرانی و کرمانجی بکە.
سەرچاوەکان
- مەقام، ویکیپیدیای سۆرانی
- عەلی مەردان، ویکیپیدیای سۆرانی
- Arabic maqam، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- Maqam Kurd، ماقام وۆرڵد
- Ali Mardan A Maestro of Kurdish Maqamat، کوردیش گڵۆب
- Iraqi Maqam، یونسکۆ
دەتەوێت خۆت گوێت لە مەقامێک بێت؟ لاپەڕەی مەقامی بەیاتی بکەرەوە و ئارامی گیانم لە نۆتە بێبەرامبەرەکانمان بژەنە.