عەباس کەمەندی یەکێک بوو لەو هونەرمەندە دەگمەنانەی کە وا دەردەکەوت دەستی لە هەموو هونەرێک دابێت. ڕۆژنامەگەریی کوردی ناوی نا «پیاوی حەوت هونەر»: گۆرانیبێژ، شاعیر، نووسەر، نیگارکێش، سیناریۆنووس، دەرهێنەر و بەرنامەساز. بەڵام بۆ زۆربەی کوردان، ئەو پێش هەموو شتێک دەنگی چەند گۆرانییەکی سنەیە کە لەگەڵ کامکارەکان تۆماری کردن و هەرگیز لەسەر زمانی خەڵک نەکەوتوون.
لەم ژیاننامەیەدا باسی ژیانی لە سنە، هاوکارییەکەی لەگەڵ بنەماڵەی کامکار، باشترین گۆرانییەکانی و میراتەکەی دەکەین، و لە کۆتاییدا ڕێنماییەکی کورتی گوێگرتنت پێ دەدەین.
کورتەی زانیاری
- ناو: عەباس کەمەندی (زۆرجار «عەباسی کەمەندی»)
- لەدایکبوون: سنە، ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ١٩٥١ یان ١٩٥٢ (سەرچاوەکان جیاوازن)
- کۆچی دوایی: ٢٢ی ئایاری ٢٠١٤، سنە، لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا
- شێواز: گۆرانیی کوردی لەسەر بنەمای ئاوازی فۆلکلۆری و شیعر، لە کەلەپووری سنەدا
- هاوکار: حەسەن کامکار و تیپی کامکارەکان
- کاری تر: شاعیر، نووسەر، نیگارکێش، سیناریۆنووس و بەرنامەسازی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن
- ناسراو بە: «کاڵەبەی»، «مەیلی جیایی»، «بەینی من و تۆ»، «تۆ چاوت نەیشێ»، «گەلاوێژ»
منداڵی و لاوێتی لە سنە
عەباس کەمەندی لە سنە لەدایک بوو، شاری سەرەکیی پارێزگای کوردستانی ئێران و پایتەختی مێژوویی میرنشینی ئەردەڵان. ڕێکەوتی لەدایکبوونی ڕوون نییە: ویکیپیدیای ئینگلیزی ٥ی ئایاری ١٩٥٢ دەنووسێت، ویکیپیدیای کوردی ١٩٥٢ بە ڕۆژێکی تر، و ویکیپیدیای فارسی نیسانی ١٩٥١. ئەوەی هەموو سەرچاوەکان لەسەری کۆکن ئەوەیە کە لە کاتی کۆچی دواییدا ٦٢ ساڵ بوو.
نزیکەی هەموو تەمەنی لە سنە بەسەر برد. ویکیپیدیای فارسی دەڵێت لە خێزانەکەیدا موزیکژەن هەبووە، و ویکیپیدیای کوردی باسی ماڵێکی نەریتی دەکات کە خوێندنی باڵا تێیدا شتێکی ئاسایی نەبوو؛ ئەویش نەچووە زانکۆ. ڕێگای بەرەو هونەر لە نووسینەوە دەستی پێکرد، نەک لە قوتابخانەی موزیک.
ڕێگای هونەری
ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی سنە
کەمەندی لە تەمەنی نزیکەی ١٨ ساڵیدا دەستی بە نووسین بۆ ڕادیۆی سنە کرد. کاتێک چەند ساڵ دواتر تەلەفزیۆنی سنە دامەزرا، سیناریۆی بۆ بەرنامە، فیلم و زنجیرەکانی نووسی. ڕووداو دەڵێت زیاتر لە سی ساڵ لە ڕادیۆی سنە کاری کرد و سەرۆکایەتیی خانەی فەرهەنگ و ئەدەبی شارەکەشی کرد.
ئەو کارە درێژەی لە پشت مایکرۆفۆن و مێزی نووسینەوە بۆ تێگەیشتن لە گۆرانییەکانی گرنگە. کەمەندی پێش هەموو شتێک خۆی بە شاعیر دەزانی. بی‌بی‌سی فارسی لە وتاری سەرەخۆشییەکەیدا ناوی نا «گۆرانیبێژێک کە دەیویست شاعیر بێت»، و ڕووداو نووسی کە پێی خۆشتر بوو وەک شاعیر بناسرێت، هەرچەندە خەڵک وەک گۆرانیبێژ دەیانناسی.
ناسینی حەسەن کامکار
چارەنووسسازترین دیداری ژیانی موزیکیی لەگەڵ حەسەن کامکار بوو، ئاوازدانەر و مامۆستای سنەیی کە منداڵەکانی دواتر تیپی کامکارەکانیان پێکهێنا. ویکیپیدیای کوردی دەڵێت لە ساڵانی سەرەتای کاری ڕادیۆدا بەڕێکەوت یەکتریان ناسی، و یەکەم کاری کەمەندی وەک گۆرانیبێژ گۆرانییەک بوو کە حەسەن کامکار ئاوازی بۆ دانابوو. لەوە بەدواوە بەردەوام پێکەوە کاریان کرد.
ویکیپیدیای کوردی دەڵێت پێش شۆڕشی ١٩٧٩ نزیکەی سی گۆرانی بە دەنگی کەمەندی لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆن پەخش کران. لە جیاتی ئەوەی تەنیا گۆرانیی فۆلکلۆری بڵێتەوە، زۆرجار شیعری کوردیی دەکرد بە گۆرانی، و ئەمە لە زۆربەی گۆرانیبێژانی ئەو سەردەمە جیای دەکردەوە.
ئەلبومەکانی لەگەڵ کامکارەکان
دوای شۆڕش، کەمەندی درێژەی بە کارکردن لەگەڵ کامکارەکان دا، کە دواتر بوونە ناسراوترین تیپی موزیکی کوردی لە ئێران. پێکەوە ئەم ئەلبومانەیان بڵاو کردەوە:
- «هەورامان»، ١٩٨١، لە کۆمپانیای سرووش
- «پرشنگ»
- «گەلاوێژ»، کە گۆرانییەکانی تا ئێستاش لە بیستراوترین گۆرانییەکانی کوردستانن
ئەلبومی چوارەم، «کیژی کورد»، لیستی بەرهەمەکانی تەواو دەکات.
بە گشتی، ڕووداو و ویکیپیدیای فارسی نزیکەی ٦٠ گۆرانیی تۆمارکراو و شیعری نزیکەی ١٥٠ گۆرانی بۆ ئەو دەگەڕێننەوە. بۆ دەنگێکی ئەوەندە ناودار، ئەمە بەرهەمێکی کەمە، و ڕوونی دەکاتەوە بۆچی چەند گۆرانییەکی کەم هەموو ناوبانگەکەیان لەسەر شانە.
تۆمارەکانی کەمەندی و کامکارەکان چۆن دەبیسترێن؟
ئەگەر ئەمڕۆ ئەلبومی «گەلاوێژ» لێبدەیت، یەکەم شت کە سەرنجت ڕادەکێشێت تیپەکەیە. هەر یەک لە خوشک و براکانی کامکار پسپۆڕی ئامێرێک بوون، و تۆمارەکانیان لەسەر دەنگی تیپێکی خێزانیی سنە بنیات نراون: سەنتووری چەکوشی، کەمانچەی کەوانەیی، ئامێرە ژێدارە دەسک‌درێژەکان، نەی، و دەف کە بەشە هەڵپەڕکێیەکان دەباتە پێشەوە. ڕێکخستنەکان بە هەمان وردیی موزیکی کلاسیکی ئێرانی مامەڵە لەگەڵ ئاوازی کوردی دەکەن، بێ ئەوەی ڕەگە گوندییەکانی لێ بستێننەوە.
دەنگی کەمەندی بە شێوەیەکی تایبەت لەسەر ئەو تیپە دادەنیشێت. دەنگێکی کلاسیکیی خۆنمایشکەر نییە؛ گەرم، ڕاستەوخۆ و کەمێک زبرە، لە چیرۆکبێژ نزیکترە تا لە ئوستادێکی تەکنیکی، و هەر ئەمەش هۆی بڵاوبوونەوەی گۆرانییەکانیەتی. ئەو گوێگرەی هەرگیز بە درێژایی کۆنسێرتێکی کلاسیکی دانانیشێت، دوای چەند جار بیستن «کاڵەبەی» دەڵێتەوە.
ئەم هاوکارییە بۆ کامکارەکانیش گرنگ بوو. ڕووداو بە چەندین ساڵ کەمەندی بە دەنگی کامکارەکان وەسف دەکات، و لەم ئەلبومانەدا ئەو دەنگێکی جەماوەریی بە موزیکی تیپەکە بەخشی لە ناو وڵاتی خۆیدا.
نووسەر و فیلمساز
کارەکانی تری کەمەندی هێندەی موزیکەکەی جۆراوجۆر بوون. ویکیپیدیای کوردی، فارسی و ئینگلیزی چەند فیلمنامەیەکی دەژمێرن، لەوانە «ئەسپ»، «فڕین لە قەفەسدا» و «پاڵەوان پەنبە» کە بەرنامەیەکی بووکەڵەیی تەلەفزیۆنی بوو، هەروەها زنجیرە بەڵگەفیلمێک بۆ ناساندنی ناودارانی کورد. لە نێو پەرتووکەکانیدا دیوانی شیعری کوردی و فارسیی خۆی، ئامادەکردنی دیوانی میرزا شەفیع، لێکۆڵینەوەیەک لەسەر وەرزشی کۆنی پاڵەوانانی کورد، پەرتووکێک دەربارەی «هەورامان»، و ژیاننامەی سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی هەن، گۆرانیبێژە مەزنەکەی نەوەی پێشووی سنە. کە ئەم لیستە دەخوێنیتەوە، تێدەگەیت بۆچی نازناوی «پیاوی حەوت هونەر» تەنیا ستایشێکی ڕۆژنامەوانی نەبوو، بەڵکو وەسفێکی ورد و ڕاستی ژیانی ئەو بوو.
کۆچی دوایی
عەباس کەمەندی لە ٢٢ی ئایاری ٢٠١٤ لە سنە، لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا، کۆچی دوایی کرد. بەشی ئینگلیزیی ڕووداو هۆکارەکەی بە وەستانی دڵ ڕاگەیاند. دوو هەفتە دواتر، کچەکەی، چنوور کەمەندی، بە بەشی سۆرانیی ڕووداوی گوت پێی وایە هەڵەی پزیشکی لە کاتی چارەسەری بەردی گورچیلەدا بووەتە هۆی مردنی. ئێمە هەردوو گێڕانەوەکە دەخەینە ڕوو، چونکە ئاگاداری هیچ ئەنجامێکی فەرمی نین. کۆچی دواییەکەی لە هەردوو دیوی سنوور خەمی بڵاو کردەوە؛ یوسف محەمەد، سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان، بە زیانێکی گەورە بۆ هونەر و موزیکی کوردی ناوی برد.
بەرهەمە دیارەکانی
- «گەلاوێژ» لەگەڵ کامکارەکان. خۆشەویستترین ئەلبومی، و سەرچاوەی «مەیلی جیایی»، «ناسکی سووک» و گۆرانیی ناونیشانەکە.
- «هەورامان» (١٩٨١). یەکەم ئەلبومی هاوبەشی کەمەندی و کامکارەکان، کە ناوی ناوچە شاخاوییەکەی هەورامانی هەڵگرتووە.
- شیعرەکانی. تەنانەت لەو گۆرانییانەشدا کە کەسانی تر گوتوویانن، زۆرێک لە گۆرانییەکانی کەلەپووری سنە وشەی ئەویان تێدایە.
باشترین گۆرانییەکانی عەباس کەمەندی
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە گوێگران زیاتر لە هەموو بەدوایاندا دەگەڕێن:
- کاڵەبەی: ڕووداو دەڵێت بوو بە گۆرانیی ناساندنی بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنیی بەناوبانگ دەربارەی زیندووکردنەوەی ژیانی گوند.
- مەیلی جیایی: لە ئەلبومی «گەلاوێژ».
- بەینی من و تۆ: یەکێک لە گۆرانییە هەرە بڵاوەکانی لە ئینتەرنێتدا.
- تۆ چاوت نەیشێ: گۆرانییەکی دڵداریی خۆشەویست، کە لەم دواییانەدا گۆرانیبێژانی گەنجی وەک کەویار تۆماریان کردووەتەوە.
- گەلاوێژ: گۆرانیی ناونیشانی ئەلبومەکە.
- ناسکی سووک: ئەویش لە «گەلاوێژ».
- سەبری گیان: دووانەیەک لەگەڵ گۆرانیبێژ شاهێن تاڵەبانی، کە ڕووداو لە نێو کارە دیارەکانیدا ناوی دەبات.
کوردنۆت هێشتا نۆتەی ئەم گۆرانییانەی نییە. نزیکترین شت لە کتێبخانەکەماندا دەنگی ئەو تیپە سنەییەیە کە لەگەڵیدا تۆماری کرد: لیستی تیشک لەسەر کەمانچە و لاپەڕەکانی سەنتوور و کەمانچە ئەو ئامێرانە دەناسێنن کە کامکارەکان دەیژەنن.
میراتی عەباس کەمەندی
میراتی کەمەندی لە ژمارەی بەرهەمەکانی گەورەترە. ئەو سەر بە قوتابخانەی گۆرانیی کوردیی سنەیە، کە لە سەید عەلی ئەسغەر کوردستانییەوە، کە ژیاننامەکەی نووسی، تا مەزهەر خالقی و کامکارەکان درێژ دەبێتەوە. ئەم قوتابخانەیە شیعر، ئاواز و ژەنینی بەکۆمەڵ بە هەمان جددییەت وەردەگرێت، و کەمەندی یەکێک بوو لەوانەی سەلماندیان کە دەکرێت هەمان قوتابخانە گۆرانیی وا بەرهەم بهێنێت کە هەمووان بیڵێنەوە.
بۆ ئەوەی درێژیی ئەم ڕێچکەیە ببینیت، سەیری هەردوو سەرەکەی بکە. سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی، کە لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی نۆزدەهەمدا لە نزیک سنە لەدایک بووە، نزیکەی ساڵی ١٩٣٠ کۆمەڵێک قەوانی بۆ کۆمپانیای پۆلیفۆن تۆمار کرد و یەکێک بوو لە یەکەم گۆرانیبێژە کوردەکان کە دەنگیان تۆمار کراوە. مەزهەر خالقی، کە ساڵی ١٩٣٨ لە سنە لەدایک بووە، ئەو ڕاهێنانە کلاسیکییەی لە شارەکەی وەریگرتبوو بردییە ڕادیۆی تاران و دواتر بۆ سلێمانی. کەمەندی لە نێوان ئەم دووانەدا وەستاوە: ئەو دەنگەی کە ئەم کەلەپوورە ناسک و وردەی گەیاندە گوێی خەڵکی ئاسایی، بۆ ناو ماڵ و کۆڕ و ئاهەنگەکانیان.
گۆرانییەکانی بوونەتە موڵکی هەمووان. لە کۆڕ و دانیشتنەکانی سەرانسەری کوردستاندا دەگوترێنەوە، گۆرانیبێژانی گەنج لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دووبارەیان دەکەنەوە، و خەڵکانێک دەیانگوازنەوە کە لەوانەیە ناوی ئەو پیاوەش نەزانن کە یەکەم جار گوتنی. ڕووداوی ئینگلیزی لە سەردێڕی هەواڵی کۆچی دواییەکەیدا ناوی نا «دەنگی کورد»، و لە ماڵپەڕە سۆرانییەکاندا هێشتا بە «پیاوی حەوت هونەر» یاد دەکرێتەوە.
عەباس کەمەندی لە کوردنۆت
باشترین ڕێگا بۆ قووڵبوونەوە لە کوردنۆت پەرتووکی «کامکارەکان، خالقی، قەرەداخی و مۆسیقای کوردی»یە، کە باسی ئەو تیپە دەکات کە ئەلبومە کلاسیکەکانی لەگەڵدا تۆمار کرد. هەروەها بابەتی کامکارەکان: ئۆرکێسترای خێزانیی سنە و بابەتی هونەرمەندە بەناوبانگەکانی کورد بخوێنەوە. بۆ ناوچەی هەورامان، کە یەکەم ئەلبومی ناوی ئەوی لێنرا، بابەتی کەلەپووری موزیکی هەورامی و زازایی (بە ئینگلیزی) ببینە.
ڕێنمایی گوێگرتن: لە کوێوە دەست پێبکەیت
- دەستپێک: «کاڵەبەی»، پاشان «بەینی من و تۆ».
- ئەلبومێکی تەواو: «گەلاوێژ» لە سەرەتاوە تا کۆتایی.
- بۆ مێژوو: «هەورامان» (١٩٨١)، یەکەم ئەلبومی لەگەڵ کامکارەکان.
- پاشان بەراورد بکە: گوێ لە مەزهەر خالقی بگرە، دەنگێکی تری سنە، تا موزیکی هەمان شار لە ڕوانگەیەکی کلاسیکترەوە ببیستیت.
- بگەڕێوە بۆ ڕەگەکان: گوێ لەو تۆمارانەی سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی بگرە کە لە نزیکەی ساڵی ١٩٣٠ ماونەتەوە و دواتر کۆمپانیای ماهوور لەسەر سی‌دی کۆی کردنەوە. ئەوانە پەنجەرەیەکی دەگمەنن بۆ سەر گۆرانیی کوردی پێش سەردەمی ڕادیۆ.
سەرچاوەکان
- عەباس کەمەندی، ویکیپیدیای کوردی
- عەباسی کەمەندی بە "هەڵەی پزیشکی" مردووە، ڕووداو
- Voice of the Kurds, Singer Abbas Kamandi, Dead at 62، ڕووداو ئینگلیزی
- عباس کمندی، خواننده‌ای که می‌خواست شاعر باشد، بی‌بی‌سی فارسی
- عباس کمندی، ویکیپیدیای فارسی
- Abbas Kamandi، ویکیپیدیای ئینگلیزی
دەتەوێت ئەو جیهانە بناسیت کە لێیەوە هات؟ سەردانی لاپەڕەی هونەرمەندی عەباس کەمەندی بکە، پەرتووکی کامکارەکان و موزیکی کوردی بێبەرامبەر دابگرە، یان سەیری نۆتە سۆرانییەکان بکە.