نیو سەدە، لە یەکەم پێنجشەممەی هەموو مانگێکدا، بەشێکی زۆری جیهانی عەرەبی دەست لە کار هەڵدەگرت تا گوێ لە یەک دەنگ بگرێت. ئوم کەلسووم، «ئەستێرەی ڕۆژهەڵات» (کەوکەب ئەلشەرق)، ئاهەنگی وای دەگێڕا کە چەند کاتژمێرێک دەیانخایاند؛ یەک گۆرانیی دەکرد بە کاتژمێرێک گۆڕان و دووبارەکردنەوە، و گوێگرانیش هاواریان دەکرد «دووبارەی بکەرەوە». کاتێک لە ١٩٧٥ کۆچی دوایی کرد، ملیۆنان کەس شەقامەکانی قاهیرەیان پڕ کرد.
ئەم ژیاننامەی ئوم کەلسوومە ژیانی و باشترین گۆرانییەکانی دەخاتە ڕوو، لەگەڵ ئەو بەشەی هونەرەکەی کە بۆ خوێنەرانی کوردنۆت لە هەمووی گرنگترە: مەقام. موزیکەکەی لەسەر هەمان سیستەمی مەقام دانراوە کە گۆرانیی کوردی شێوە دەدات، و یەکێک لە ئاوازەکانیشی گەیشتە ناو گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک.
کورتەی زانیاری
- لەدایکبوون: زۆرجار ٤ی ئایاری ١٩٠٤ (ساڵەکەی بە دڵنیایی نازانرێت)، تەمای زەهایرە، دەقەهلیە، میسر
- کۆچی دوایی: ٣ی شوباتی ١٩٧٥، قاهیرە
- ناوی ڕاستەقینە: فاتیمە ئیبراهیم ئەلسەید ئەلبەلتاجی
- نازناوەکان: کەوکەب ئەلشەرق («ئەستێرەی ڕۆژهەڵات»)، «دەنگی میسر»
- دەنگ: کۆنترالتۆ (نزمترین دەنگی ژنان)
- ژانر: گۆرانیی کلاسیکی و میللیی میسری و عەرەبی
- هاوکارە سەرەکییەکان: شاعیر ئەحمەد ڕامی؛ ئاوازدانەران زەکەریا ئەحمەد، محەمەد ئەلقەسەبجی، ڕیاز ئەلسونباتی، محەمەد عەبدولوەهاب، بەلیغ حەمدی
- ناسراو بە: ئینتە عومری، ئەلئەتلال، ئەلف لەیلە و لەیلە، و ئاهەنگە مانگانەکانی کە دەیان ساڵ پەخش دەکران
منداڵی و سەرەتای ژیان
ئوم کەلسووم لە گوندێکی بچووکی دەلتای نیل لە دایک بوو. باوکی، ئیبراهیم ئەلسەید ئەلبەلتاجی، پێشنوێژی گوندەکە بوو و باپیریشی قورئانخوێنێکی ناسراو بوو. کاتێک باوکی گۆرانیی فێری برا گەورەکەی دەکرد، ئەو لە تەنیشتیانەوە گوێی دەگرت و بەم شێوەیە فێری گۆرانی بوو؛ هاوکات قورئانخوێندنیشی فێر بوو. ئەو ڕاهێنانەی لە قورئانخوێندندا وەری گرت، بە دەربڕینی وردی پیت و وشە و دەسەڵاتی بەسەر ڕستە درێژەکاندا، تا کۆتایی ژیانی شێوازی گوتنەکەی دیاری کرد.
لە تەمەنی نزیکەی ١٢ ساڵیدا باوکی خستییە ناو گرووپە خێزانییەکەی کە لە زەماوەند و بۆنە ئایینییەکاندا گۆرانیی ئایینییان دەگوت. لەبەر ئەوەی ئەو کاتە بە شیاو دانەدەنرا کچێک لەبەردەم خەڵکدا گۆرانی بڵێت، بە جلی کوڕانەوە دەچووە سەر شانۆ.
لە هەرزەکاریدا گۆرانیبێژ ئەبولعەلا محەمەد سەرنجی دا و گۆرانیی کلاسیکی عەرەبیی فێر کرد، و پاشان ئاوازدانەر و عودژەن زەکەریا ئەحمەد هانی دا بچێتە قاهیرە. دوای چەند سەردانێک، لە ساڵی ١٩٢٣ بە یەکجاری لەوێ جێگیر بوو.
ڕێگای هونەری
قاهیرە و یەکەم تۆمارەکان (بیستەکان)
قاهیرەی بیستەکان پڕ بوو لە ڕکابەری. ئوم کەلسووم لە ١٩٢٤ لەگەڵ کۆمپانیای ئۆدیۆن گرێبەستی کرد و لە ١٩٢٦ چووە بۆ «هیز ماستەرز ڤۆیس». هەر لە ١٩٢٤ شاعیر ئەحمەد ڕامیی ناسی، کە بوو بە مامۆستای لە ئەدەبدا و دواتر ١٣٧ گۆرانیی بۆ نووسی. لە کۆتایی ئەو دەیەیەدا یەکێک بوو لەو هونەرمەندانەی قاهیرە کە زۆرترین کرێیان وەردەگرت. جلی کوڕانەی فڕێ دابوو و جلی شکۆداری ژنانەی دەپۆشی، و لەگەڵ ئاوازدانەر محەمەد ئەلقەسەبجی کاری دەکرد، کە وەستایەکی بێوێنەی عود بوو.
ڕادیۆ و ئاهەنگەکانی پێنجشەممە (لە ١٩٣٤ەوە)
لە ساڵی ١٩٣٤ لە یەکەم پەخشی ڕادیۆی دەوڵەتیی میسردا گۆرانیی گوت. لەوە بەدواوە، نزیکەی چل ساڵ، لە یەکەم پێنجشەممەی هەموو مانگێک ئاهەنگێکی زیندووی پەخشکراوی هەبوو. ئەم ئاهەنگانە دەنگەکەیان کرد بە بەشێک لە ڕیتمی ژیان لە مەغریبەوە تا عێراق.
ئاهەنگێکی ئاسایی دەیتوانی چەند کاتژمێرێک بخایەنێت و تەنیا دوو یان سێ گۆرانیی تێدا بێت. یەک دێڕی چەندین جار دووبارە دەکردەوە و هەر جارەی کەمێک دەیگۆڕی، بە پێی کاردانەوەی گوێگران؛ هەر هاوارێکی هۆڵەکە دەیتوانی ڕێڕەوی گۆرانییەکە بگۆڕێت. تۆمارە زیندووەکانی «یا زالمنی» لە نزیکەی ٤٥ تا ٩٠ خولەک درێژن.
سەردەمی زێڕین (چلەکان تا سەرەتای پەنجاکان)
لە چلەکان و سەرەتای پەنجاکاندا زیاتر لەگەڵ ڕیاز ئەلسونباتی کاری کرد، کە ئاوازە نەرمەکانی زۆر لەگەڵ دەنگە پێگەیشتووەکەیدا دەگونجان، و لەگەڵ زەکەریا ئەحمەد لە گۆرانیی بە زاراوەی میسری. لە نێوان ١٩٣٦ و ١٩٤٧ لە شەش فیلمیشدا ڕۆڵی گێڕا. لە ١٩٥٠ ئاوازی سونباتی بۆ وەرگێڕانی عەرەبیی ئەحمەد ڕامی لە چوارینەکانی خەییامی گوت، کە یەکێکە لە لووتکەکانی ژیانی هونەری.
بە نەخۆشیی گرێڤز (تیرۆید) دەناڵاند، و دوای چارەسەر لە ئەمریکا لە ١٩٥٣، ئەو چاویلکە ڕەشانەی لە چاو دەکرد کە بوون بە نیشانەی ناسراوی.
سەردەمی کۆتایی (شەستەکان و حەفتاکان)
لە شەستەکاندا دەستی کرد بە کارکردن لەگەڵ ئاوازدانەرانی گەنجتر محەمەد عەبدولوەهاب و بەلیغ حەمدی. پێشەکیی ئامێرییە درێژترەکانیان و ئۆرکێسترا گەورەترەکانیان دەنگێکی نوێیان بە گۆرانییەکانی کۆتایی بەخشی. یەکەم گۆرانیی لەگەڵ عەبدولوەهاب، ئینتە عومری (١٩٦٤)، بە ئەگەری زۆر بوو بە ناودارترین گۆرانیی. دوای جەنگی ١٩٦٧ گۆرانییەکانی ڕەنگێکی بیرکردنەوەیی زیاتریان وەرگرت، و لە تشرینی دووەمی ١٩٦٧ لە پاریس گۆرانیی گوت. دوا گۆرانیی تۆمارکراوی، «حەکەم عەلەینا ئەلهەوا»، هی ١٩٧٣ە. لە ٣ی شوباتی ١٩٧٥ کۆچی دوایی کرد. خەمڵاندنەکان بۆ ژمارەی ئەو کەسانەی لە قاهیرە بەشداری ماتەمەکەی بوون، لە سێ ملیۆنەوە تا زیاتر لە چوار ملیۆن کەس دەگۆڕێن.
کارە دیارەکان
هونەری ئوم کەلسووم لەسەر سێ کۆڵەکە وەستاوە:
- شیعر. شیعری کلاسیکی عەرەبیی دەگوت، لە ئەحمەد شەوقییەوە تا وەرگێڕانی خەییام و ئیقبال، لە پاڵ گۆرانیی دڵداریی بە زاراوەی میللی. بە ڕوونیی دەربڕینەکەی ناسراو بوو: هەموو وشەیەک تێدەگەیشترا.
- تەرەب. وشەیەکی عەرەبییە بۆ ئەو حاڵەتە سۆزدارییە قووڵەی موزیکی گەورە لە گوێگردا دروستی دەکات. هەموو شێوازی پێشکەشکردنەکەی، بە دووبارەکردنەوە و بەرزبوونەوەی هێواش، بۆ دروستکردنی ئەم حاڵەتە بوو.
- شارەزایی لە مەقام. ئاوازدانەرەکانی گۆرانیی درێژیان دەنووسی کە بە چەند مەقامێکدا تێدەپەڕین، و ئەویش بە دەسەڵاتێکی تەواوەوە لە ناو هەر مەقامێکدا بە دەستڕۆیی دەیگوت و ڕستەی تازەی دادەهێنا.
باشترین گۆرانییەکانی ئوم کەلسووم
ئەمانە ئەو گۆرانییانەن کە زۆرتر بەدوایاندا دەگەڕێن، لەگەڵ ساڵ و ئاوازدانەر:
- ئینتە عومری (إنت عمري، «تۆ ژیانمی»)، ١٩٦٤، ئاوازی محەمەد عەبدولوەهاب. لەسەر مەقامی کورد دانراوە.
- ئەلئەتلال (الأطلال، «کاولەکان»)، ١٩٦٦، ئاوازی ڕیاز ئەلسونباتی، شیعری ئیبراهیم ناجی. بە مەقامی ڕاست دەست پێ دەکات و بە زنجیرەیەکی درێژی مەقامی تردا تێدەپەڕێت.
- ئەلف لەیلە و لەیلە (ألف ليلة وليلة، «هەزار و یەک شەو»)، ١٩٦٩، ئاوازی بەلیغ حەمدی.
- سیرەت ئەلحوب (سيرة الحب، «چیرۆکی خۆشەویستی»)، ١٩٦٤، بەلیغ حەمدی.
- ئەمەل حەیاتی (أمل حياتي، «هیوای ژیانم»)، ١٩٦٥، محەمەد عەبدولوەهاب.
- فەککەرونی (فكروني، «بیریان خستمەوە»)، ١٩٦٦، محەمەد عەبدولوەهاب.
- یا زالمنی (يا ظالمني، «ئەی ستەمکارم»)، ١٩٥٤، ڕیاز ئەلسونباتی.
- حەییەرت قەلبی (حيرت قلبي، «دڵمت سەرلێشێواو کرد»)، ١٩٦١، ڕیاز ئەلسونباتی.
- ڕوباعییات ئەلخەییام (رباعيات الخيام)، ١٩٥٠، ڕیاز ئەلسونباتی.
- غنیلی شوی شوی (غنيلي شوية شوية، «هێواش هێواش گۆرانیم بۆ بڵێ»)، ١٩٤٤، لە فیلمی «سەلامە»، ئاوازی زەکەریا ئەحمەد.
- ئەلحوب کوللو (الحب كله، «هەموو خۆشەویستی»)، ١٩٧٠، یەکێک لە خۆشەویستترین گۆرانییە دڵدارییەکانی کۆتایی.
میرات
ئوم کەلسووم بە گشتی بە گەورەترین گۆرانیبێژی مێژووی موزیکی میسری و عەرەبی دادەنرێت. تۆمارەکانی هێشتا دەفرۆشرێن و گوێیان لێ دەگیرێت، ئاهەنگەکانی دووبارە پەخش دەکرێنەوە، و مۆزەخانەی ئوم کەلسووم لە قاهیرە جلەکان و چاویلکە ناسراوەکەی دەپارێزێت. لە ٢٠٢٥ پەنجاهەمین ساڵیادی کۆچی دوایی لە سەرانسەری جیهان یادکرایەوە.
کاریگەرییەکەی لە نەوەکانی گۆرانیبێژانی عەرەبدا دەبیسترێت، و لە موزیکژەنانی دوور لە جیهانی عەرەبیشدا. بۆ ناسینی دەنگێکی گەورەی تری ژنی ناوچەکە، ژیاننامەی فەیرووز بخوێنەوە.
پەیوەندیی کوردی
تەنها ئەو پەیوەندییانە دەهێنینەوە کە توانیمان پشتڕاستیان بکەینەوە.
- خودی مەقام. موزیکی ئوم کەلسووم لەسەر هەمان سیستەمی شێوازیی گۆرانیی کوردی دانراوە: بەیاتی، ڕاست، حیجاز، سابا و ئەو مەقامەی ناوی کوردی هەڵگرتووە، مەقامی کورد. ناودارترین گۆرانیی، «ئینتە عومری»، لە مەقامی کورددایە. ئەگەر دەتەوێت ئەم مەقامانە لە ڕوانگەیەکی کوردییەوە تێبگەیت، بە ڕێنماییەکەمان دەست پێ بکە: مەقام چییە؟.
- حەسەن زیرەک و «غنیلی شوی شوی». بە پێی وتاری حەسەن زیرەک لە ویکیپیدیای سۆرانی، مامۆستای گۆرانیی سۆرانی ئاوازی «غنیلی شوی شوی»ی ئوم کەلسوومی وەرگرتووە و بە کوردی گوتوویەتی، بە ناوی وەک «بۆم بڵێ تۆزە تۆزە». هەمان سەرچاوە دەڵێت مۆڵەتی بەکارهێنانی ئاوازەکەی هەبووە. زیاتر لە باشترین گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک.
- شانۆیەکی هاوبەشی ناوچەیی. گۆڤاری «ئەلمەجەلە» لە نووسینێکدا لەسەر پێشوازیی تورکەکان لە ئوم کەلسووم دەڵێت ئەم «موزیکی ڕۆژهەڵاتی»یە هاوبەشە لە شارەکانی وەک حەلەب، ماردین، هەتای و لازقیە بە عەرەبی و تورکی، و هەندێک جاریش بە کوردی یان ئاشووری، دەوترێتەوە.
- عود. ئاوازدانەرەکانی، زەکەریا ئەحمەد و محەمەد ئەلقەسەبجی، عودژەن بوون، و عود لە موزیکی کوردیشدا جێگەی خۆی هەیە. بڕوانە عود لە موزیکی کوردیدا (بە ئینگلیزی).
ئەوەی نەمانتوانی بیدۆزینەوە: هیچ بەڵگەیەکی متمانەپێکراو کە ئوم کەلسووم بە کوردی گۆرانیی گوتبێت یان لە کوردستان ئاهەنگی گێڕابێت. ئەگەر نموونەیەکی بەڵگەدار دەزانیت، ئاگادارمان بکەرەوە.
لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- ئینتە عومری: بە پێشەکییە ئامێرییە درێژەکەی دەست پێ بکە و گوێ لە ڕەنگە تاریکەکەی مەقامی کورد بگرە.
- ئەلئەتلال: ئەو بەرهەمەی زیاتر لە هەمووی ستایش دەکرێت. سەرنج بدە چۆن بە ڕاست دەست پێ دەکات و بە بەردەوامی مەقام دەگۆڕێت.
- ئەلف لەیلە و لەیلە: شێوازی کۆتایی، بە ئۆرکێسترای گەورە و ڕیتمێکی نزیک لە سەما.
- غنیلی شوی شوی: گۆرانییەکی کورت و سووکی فیلم. پاشان وەشانە کوردییەکەی حەسەن زیرەک بدۆزەرەوە و بەراوردیان بکە.
- تۆمارێکی ئاهەنگێکی زیندوو: بۆ ئەوەی تەرەب لە کاردا ببیستیت، هەر ئاهەنگێکی تەواو هەڵبژێرە و گوێ بگرە چۆن یەک دێڕ دووبارە دەکاتەوە و هەر جارە شتێکی تازەی تێدا دەدۆزێتەوە. ئارام بگرە: تەرەب کاتی دەوێت، و جوانییەکەی لە هێواشیی بنیاتنانەکەیدایە.
ئەگەر عود دەژەنیت، کتێبی بێبەرامبەری سەرەتاکانی فێربوونی ئامێری عود ئاستی ١ لە کوردنۆت ڕێگایەکی باشە بۆ ئەوەی خۆت بەم مەقامانە بژەنیت.
سەرچاوەکان
- Umm Kulthum، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- Umm Kulthum، EBSCO Research Starters
- Umm Kulthum (c. 1904–1975)، Encyclopedia.com
- Inta Omri، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- Al-Atlal، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- New book captures Turkish adoration of Umm Kulthum، ئەلمەجەلە
- حەسەن زیرەک، ویکیپیدیای سۆرانی
گوێ لەو مەقامانە بگرە کە لە پشت گۆرانییەکانی ئوم کەلسوومەوەن، لە لاپەڕەکانی مەقامی کورد و مەقامی ڕاست، و گۆرانیی کوردی لە هەمان مەقامەکاندا لە کتێبخانەی نۆتە بێبەرامبەرەکەماندا بدۆزەرەوە.