لە زەماوەندێکی کوردیدا، چ لە سلێمانی بێت چ لە هەولێر یان کرماشان، ئەگەرێکی زۆر هەیە لە ساتێکدا ڕیزی هەڵپەڕکێکەران لەسەر گۆرانییەکی عەزیز وەیسی بجووڵێت. ئەو نە هونەرمەندی هۆڵی کۆنسێرتە و نە گۆرانیبێژی کلاسیک. ئەو شتێکە کە هەموو کۆمەڵگایەکی کوردی بە هەمان ئەندازە پێویستی پێیەتی: شاییخوێن، وەستای گۆرانیی خێرا و دڵخۆشکەری هەڵپەڕکێ لەسەر ئاوازی فۆلکلۆری. ئەمڕۆ کاتێک خەڵک بەدوای ناوەکەیدا دەگەڕێن، یەکێک لەو وشانەی زۆرتر پاڵی دەدەن «کۆن»ە. خەڵک ئەو گۆرانییانەیان دەوێت کە لەسەریان گەورە بوون و هەڵپەڕیون.
ئەم ژیاننامەیە باسی ئەوە دەکات خەڵکی کوێیە، چ جۆرە گۆرانیبێژێکە، چ ئەلبومێکی بڵاو کردووەتەوە، چی بەسەر هات لە ڕووبەڕووبوونەوەکەی لەگەڵ دەسەڵاتی ئێران لە ٢٠٢٢، و لە کام گۆرانییانەوە دەست پێ بکەیت.
کورتەی زانیاری
- ناو: عەزیز وەیسی (بە لاتینی: Aziz Waisi، Weisi یان Vaisi)
- لەدایکبوون: ٢١ی شوباتی ١٩٦٨، شارستانی سەلاسی باوەجانی، پارێزگای کرماشان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان
- شوێنی ژیان: جوانڕۆ، پارێزگای کرماشان
- شێواز: شایی (گۆرانیی زەماوەند و ئاهەنگ)، پۆپی لەسەر بنچینەی فۆلکلۆر
- زمان: کوردی، لەگەڵ چەند گۆرانییەکی فارسی
- ئەلبومەکان: حەوت ئەلبوم، لە «بەمۆ» (٢٠٠٦)ەوە تا «نەورۆز» (٢٠١٣)، لەگەڵ چەندین گۆرانیی تاک
- ناسراو بە: «کوڕە کورد»، «خڕخاڵ»، «بووک و زاوا»، «قاچاخچی»، «مەلەنگێ»
بە کام شێوەزار گۆرانی دەڵێت؟
لێرەدا پێویستە ورد بین، چونکە عەزیز وەیسی خەڵکی ناوچەیەکە کە زۆرجار بە هەڵە دەناسێندرێت.
سەلاسی باوەجانی و جوانڕۆ دەکەونە باکووری ڕۆژئاوای پارێزگای کرماشان، نزیک سنووری عێراق و چیاکانی هەورامان. ئەمە ناوچەیەکی سنوورییە کە چەند شێوەزارێکی کوردی تێیدا بە یەک دەگەن. ویکیپیدیای سۆرانی عەزیز وەیسی لە ڕیزی گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی دادەنێت (ئەو گرووپەی سۆرانیش دەگرێتەوە)، و زۆربەی ئاهەنگەکانی بۆ جەماوەری کوردیی ناوەندیئاخێوە لە ڕۆژهەڵات و باشووری کوردستان. هەر بۆیە هەوادارە سۆرانییەکانی ئەوەندە زۆرن.
ناونیشانی گۆرانییەکانی لە پلاتفۆرمە نێودەوڵەتییەکاندا زۆرجار بە پیتی لاتینی دەنووسرێن، وەک «Xirxal» یان «Buk û Zava». ئەم شێوە نووسینە وا دەکات هەندێک خوێنەر وا بزانن گۆرانییەکان کرمانجین، بەڵام لەو پلاتفۆرمانەدا نووسینی لاتینی بۆ هەموو شێوەزارەکانی کوردی باوە. هیچ سەرچاوەیەکی متمانەپێکراومان نەدۆزییەوە کە بە گۆرانیبێژی کرمانجی بیناسێنێت، بۆیە ئێمەش وای ناڵێین. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر کاریگەریی شێوەزار لەسەر موزیک، وتاری کەلەپووری موزیکی سۆرانی و کرمانجی بخوێنەوە.
منداڵی و سەرەتای ژیان
عەزیز وەیسی لە ٢١ی شوباتی ١٩٦٨ لە شارستانی سەلاسی باوەجانی، سەر بە پارێزگای کرماشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەدایک بووە. ویکیپیدیای سۆرانی، ویکیپیدیای ئینگلیزی و ماڵپەڕی زانیاری لەسەر ساڵ و شوێنەکە کۆکن. دواتر لە جوانڕۆ نیشتەجێ بوو، ئەو شارۆچکە نزیکەی کە ڕووداو و ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو هەردووکیان بە شوێنی ژیانی ناوی دەبەن.
زانیارییەکی کەم لەسەر منداڵی و فێربوونی موزیکیی بڵاو کراوەتەوە، و پێمان باشترە ئەو بۆشاییە وەک خۆی بهێڵینەوە نەک بە مەزەندە پڕی بکەینەوە. ئەوەی ڕوونە، ئەو جیهانە موزیکییەیە کە تێیدا گەورە بوو: گوند و شارۆچکە کوردییەکانی کرماشان نەریتێکی بەهێزی موزیکی زەماوەندیان هەیە، کە تێیدا گۆرانیبێژ بە زنجیرەیەکی درێژی گۆرانیی فۆلکلۆری لەسەر ڕیتمێکی گوڕوتین، چەند کاتژمێرێک هەڵپەڕکێکەران لە جووڵەدا ڕادەگرێت.
کاری هونەری
شاییخوێن
ویکیپیدیای سۆرانی عەزیز وەیسی بە «شاییخوێن» دەناسێنێت. شایی واتە ئاهەنگ، بە تایبەتی ئاهەنگی زەماوەند، و شاییخوێن ئەو گۆرانیبێژەیە کە ئاهەنگەکە بەڕێوە دەبات. ویکیپیدیای ئینگلیزی، بە پشتبەستن بە ماڵپەڕی ئاڤا نیوز، دەڵێت زۆربەی گۆرانییەکانی لەسەر فۆلکلۆری کوردی بنیات نراون و ڕیتمێکی خێرایان هەیە.
ئەمە موزیکێکی ئاسان نییە. گۆرانیبێژی زەماوەند دەبێت ژمارەیەکی زۆر گۆرانیی لەبەر بێت، باری کۆڕەکە بخوێنێتەوە و بە نەرمی لە ڕیتمێکی هەڵپەڕکێوە بچێتە سەر ڕیتمێکی تر. ئەو تۆمارانەی عەزیز وەیسییان ناودار کرد، هەمان وزەی شایییان بردە ناو ستۆدیۆ. وتاری موزیکی زەماوەندی کوردی، گۆڤەند و هەڵپەڕکێ ئەو هەڵپەڕکێیانە دەناسێنێت کە ئەم گۆرانییانە بۆیان دانراون.
ئەلبومەکان (٢٠٠٦ تا ٢٠١٣)
کاری تۆمارکردنی لە ناوەڕاستی دەیەی یەکەمی ئەم سەدەیەدا گەشەی کرد. ویکیپیدیا و زانیاری حەوت ئەلبومی بۆ دەژمێرن:
- بەمۆ (٢٠٠٦)
- سەهەند (٢٠٠٧)
- سۆما (٢٠٠٨)
- دیلان (٢٠٠٩)
- سەما (٢٠١٠)
- هەرزانە (٢٠١٢)
- نەورۆز (٢٠١٣)
ئەمانە ئەو تۆمارانەن کە «گۆرانییە کۆنەکان»یان تێدایە و خەڵک هێشتا بەدوایاندا دەگەڕێن. لە ٢٠١٣ەوە زیاتر گۆرانیی تاک و ڤیدیۆکلیپی بڵاو کردووەتەوە، نەک ئەلبومی تەواو. ماڵپەڕە کوردییەکان بەردەوام هەواڵی کلیپە نوێکانی بڵاو دەکەنەوە، لەوانە سێ کلیپی نوێ بۆ نەورۆز و جەژن لە ٢٠٢٤.
ئەودیوی سنوور
هەرچەندە لە ئێران دەژی، بەشێکی گەورەی جەماوەرەکەی لە هەرێمی کوردستانن. ڕووداو لە ٢٠١٤ ڕایگەیاند کە بۆ ئاهەنگی بانگەشەی هەڵبژاردن چووەتە بەغدا، و ماڵپەڕە کوردییەکان دەڵێن لە بانگەشەی هەڵبژاردنی چەند لایەنێکی هەرێمدا گۆرانیی گوتووە، لەوانە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
هەروەها لەگەڵ گۆرانیبێژانی گەنجتر گۆرانیی دووانەی تۆمار کردووە، لەوانە «بەنازی» لەگەڵ ئاراس محەمەد (٢٠٢١) و «کوڕە کورد» لەگەڵ سەپیدە.
نەخۆشی و دەستگیرکردن
لە تەممووزی ٢٠٢٠دا تووشی کۆرۆنا بوو، و ڕۆژنامەگەریی کوردی بە فراوانی هەواڵەکەی بڵاو کردەوە. دواتر چاک بووەوە و لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە چاوپێکەوتنێکی درێژدا لەگەڵ ڕووداو باسی ئەو ئەزموونەی کرد.
لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، لە کاتی ئەو خۆپیشاندانانەی دوای مردنی ژینا (مەهسا) ئەمینی هەڵگیرسان، کە کچێکی گەنجی کورد بوو و لە دەستی پۆلیسی ئێراندا گیانی لەدەست دا، هێزە ئەمنییەکانی ئێران عەزیز وەیسییان لە کرماشان دەستگیر کرد. ڕووداو و هەنگاو هەردووکیان ڕایانگەیاند کە ڤیدیۆیەکی لە ئینستاگرام بۆ پشتگیریی خۆپیشاندانەکان بڵاو کردبووەوە و گۆرانییەکی پێشکەشی کوژراوان کردبوو. کوڕەکەی، سەهەند، دەستگیرکردنەکەی پشتڕاست کردەوە. ڕووداو ڕۆژی دواتر ڕایگەیاند کە بە کەفالەت ئازاد کراوە. هیچ هەواڵێکی متمانەپێکراومان لەسەر ئەنجامی دادگایی دواتر نەدۆزییەوە، بۆیە لەوە زیاتر هیچ ناڵێین.
ئەو ساتە عەزیز وەیسی، شاییخوێنێکی ئاهەنگەکان، خستە ڕیزی ئەو زنجیرە درێژەی هونەرمەندانی کورد کە کارەکەیان لەگەڵ سیاسەتدا بەریەک کەوتووە. وتاری موزیک و بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان ئەم مێژووە بە فراوانی دەخاتە ڕوو.
بە زمانی خۆی
ناونیشانی چاوپێکەوتنەکەی ڕووداو لە ٢٠٢١ وێنەیەکی ڕوون لە ڕوانینی ئەو بۆ ڕۆڵەکەی دەدات: «حەز دەکەم تەنیا بەسەر بەژن و باڵای ئافرەتاندا گۆرانی بڵێم.» ڕستەیەکی سووک و گاڵتەئامێزە، بەڵام کرۆکی کەلەپووری شایی بە باشی کورت دەکاتەوە: گۆرانیی ئەوین، جوانی و ئاهەنگ، کە بۆ هەڵپەڕکێ دانراون.
باشترین گۆرانییەکان
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە هەواداران زۆرترین گەڕانیان لەسەر دەکەن، لەگەڵ چەند گۆرانییەکی خۆشەویستی ئەم دواییانە:
- کوڕە کورد: دووانەیەک لەگەڵ سەپیدە، یەکێک لەو گۆرانییە نوێیانەی زۆرترین گوێی لێ دەگیرێت.
- خڕخاڵ: گۆرانییەکی هەڵپەڕکێ کە ناوی خۆی لە خڕخاڵی نەریتی وەرگرتووە، ئەو خشڵەی لە قولی پێ دەکرێت و لە کاتی هەڵپەڕکێدا دەزرنگێتەوە.
- بووک و زاوا: هەر لە ناونیشانەکەیەوە دیارە کە بۆچی بووە بە یەکێک لە گۆرانییە خۆشەویستەکانی زەماوەند.
- قاچاخچی: ناونیشانێک کە زۆرجار لەگەڵ ناوی ئەودا بەدوایدا دەگەڕێن.
- مەلەنگێ: بەرهەمێکی ٢٠٢٠ کە ڕۆژنامەی خەبات هەواڵەکەی بڵاو کردەوە.
- بەنازی: دووانەیەکی ٢٠٢١ لەگەڵ ئاراس محەمەد.
بۆ «گۆرانییە کۆنەکان»یش: لە ئەلبومەکانی «دیلان»، «سەما» و «نەورۆز»ەوە دەست پێ بکە، کە زۆربەی ئەو گۆرانییانەیان تێدایە کە هەواداران لە کۆتایی دەیەی یەکەم و سەرەتای دەیەی دووەمی ئەم سەدەیەوە لە یادیانە.
کوردنۆت هێشتا نۆتەی گۆرانییە تایبەتەکانی عەزیز وەیسیی نییە، بەڵام گۆرانییەکانی لە هەمان کەلەپووری هەڵپەڕکێی فۆلکلۆرییەوە سەرچاوەیان گرتووە کە زۆرێک لە پارچەکانی لیستی ئێوارەی زەماوەندی کوردی و نۆتە سۆرانییەکانمانی لێوە هاتووە.
میرات
گرنگیی عەزیز وەیسی کەمتر لە داهێناندایە و زیاتر لە بەردەوامیدایە. موزیکی زەماوەند و ئاهەنگ ئەو شوێنەیە کە زۆربەی کوردان بە ڕاستی کەلەپووری موزیکی خۆیانی تێدا دەناسن. لەوێدا ئاوازە فۆلکلۆرییەکان لە بەکارهێنانی ڕۆژانەدا دەمێننەوە و گەنجان فێری هەڵپەڕکێ دەبن. گۆرانیبێژانی وەک ئەو ئەم گەنجینە زیندووە لە جووڵەدا ڕادەگرن و ئاوازە کۆنەکان لەگەڵ ئۆرگ و سیستەمی دەنگی نوێدا دەگونجێنن، بێ ئەوەی ئەو ڕیتمانە لەدەست بدەن کە خەڵک لە جێی خۆی هەڵدەستێنن. هەموو خێزانێکی کورد ڤیدیۆیەکی زەماوەندی هەیە کە گۆرانییەکی وەک گۆرانییەکانی ئەوی تێدایە، و ئەمەش خۆی جۆرێکە لە ئەرشیف. زۆر ئاوازی فۆلکلۆری ئەمڕۆ ماونەتەوە چونکە گۆرانیبێژانی وەک ئەو شەو لە دوای شەو بۆ ئەو خەڵکەیان دەڵێنەوە کە دەیانەوێت هەڵپەڕن، نەک لێیان بکۆڵنەوە.
هەروەها بیرمان دەخاتەوە کە موزیکی کوردی لە سنووری دەوڵەتەکاندا ناوەستێت. گۆرانیبێژێکی شارستانێکی بچووکی کرماشان بوو بە ناوێکی ناسراو لە هەولێر و سلێمانی، و ئەم جەماوەرە دوو دیوی سنوورەی بەشێک بوو لە هۆکاری ئەوەی هەواڵی دەستگیرکردنەکەی ٢٠٢٢ ئەوەندە دەنگی دایەوە.
زیاتر لە کوردنۆت
بۆ ناسینی گۆرانیبێژێکی تری ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە شێوازێکی زۆر جیاوازی هەیە، عەباس کەمەندیی سنە لە ژیاننامە تەواوەکەیدا بناسە. بۆ ئەو ئامێرانەی موزیکی زەماوەندی ناوچەی کرماشان گوڕ دەدەن، لاپەڕەکانی زۆرنا و دەف ببینە. ئەگەریش دەتەوێت بزانیت بۆچی ئەلبومێک بە ناوی «نەورۆز» ئەوەندە مانادارە، وتاری موزیکی نەورۆز بخوێنەوە.
ڕێنمایی گوێگرتن: لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- بۆ هەڵپەڕکێ: «بووک و زاوا»، پاشان «خڕخاڵ».
- بۆ گۆرانییە کۆنەکان: ئەلبومەکانی «دیلان» (٢٠٠٩) و «نەورۆز» (٢٠١٣).
- بۆ شتێکی نوێتر: «کوڕە کورد» لەگەڵ سەپیدە و «بەنازی» لەگەڵ ئاراس محەمەد.
- بۆ خوێندنەوەی زیاتر: وتاری گۆرانیبێژە بەناوبانگەکانی کورد.
ئامادەی ژەندنی ئەو موزیکەی لە پشت هەڵپەڕکێوەیە؟ سەردانی لاپەڕەی هونەرمەندی عەزیز وەیسی بکە، پاشان سەیری لیستی ئێوارەی زەماوەند و نۆتە سۆرانییە بێبەرامبەرەکانی کتێبخانەی کوردنۆت بکە.
سەرچاوەکان
- عەزیز وەیسی، ویکیپیدیای سۆرانی
- Aziz Waisi، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- عەزیز وەیسی، زانیاری
- عەزیز وەیسی: حەز دەکەم تەنیا بەسەر بەژن و باڵای ئافرەتاندا گۆرانی بڵێم، ڕووداو (٢٠٢١)
- عەزیز وەیسی بۆ بانگەشە دەچێتە بەغدا، ڕووداو (٢٠١٤)
- Popular Kurdish singer Aziz Waisi arrested in Iran، ڕووداو ئینگلیزی
- Aziz Vaisi, a famous singer from Javanrud, was detained، هەنگاو
- عەزیز وەیسی سێ کلیپی نوێ بۆ نەورۆز و جەژن بڵاودەکاتەوە، ئاڤا نیوز (٢٠٢٤)