بۆ زۆربەی مێژووی کوردی، مۆسیقا نەنووسرا — لە یاد دەکرا. دەنگبێژێک دەیتوانی هەزار دێڕی شیعر لە یادەوە بڵێ؛ گۆرانیبێژێکی زەماوەند دەیتوانی پەنجا گۆرانی بلێ بێ ئەوەی هەرگیز سەیری لاپەڕەیەکی نۆتە بکات. ئەمە بۆ سەدەکان بە جوانی کاری دەکرد، تا ئەوەی سەدەی ٢٠ـی ترسناک کرد.
ئەمە مێژوویەکی کورتە لە چۆنیەتی نووسینی نۆتەی مۆسیقای کوردی، کێ لە پاراستنی جەنگی، و بۆچی کارەکە تەواو نەبووە.
پێش نۆتە: کەلەپووری دەماوەکی (پێش ١٩٠٠)
مۆسیقای کوردی لە چوارچێوەیەکی دەماوەکیدا بوو کە بریتی بوو لە:
- دەنگبێژ کە ئەپۆسی مێژوویی هەڵدەگرت
- مەلا و دەرویش کە کۆلێکشنی گۆرانی پیرۆزیان دەپاراست
- پیشەی زەماوەند کە سایکڵی سەماکانیان دەگەیاند
- سترانبێژ (ژنە گۆرانیبێژەکان) کە کەلەپووری لاوەلاوە و شیوەنیان لەخۆ گرتبوو
گۆرانیەک دەکرا لە چەندین گۆڕاوی ناوچەییدا بێت، لە دایکوباوکەوە بۆ منداڵ، لە مامۆستاوە بۆ قوتابی. "نۆتە" بریتی بوو لە یادی گۆرانیبێژ.
یەکەم نۆتەکان (١٩٢٠–١٩٥٠)
یەکەم نۆتەی سیستەماتیکی مۆسیقای کوردی لە دەرەوەی کوردستانەوە هاتن:
- ئەنترۆپۆلۆجیستە سۆڤیەتییەکان گۆرانی کوردی ئێزدی لە ئەرمەنیا و گورجستان لە ١٩٢٠–٣٠ تۆمار کردن
- جەمیل دەمیرکیر و چەند ڕۆشنبیرێکی کوردی تورکی، گۆرانی فۆلکلۆری کرمانجی لە ١٩٤٠–٥٠ـدا بە کۆتاییدا نووسیان (زمانی کوردی لە تورکیادا قەدەغە بوو)
- مۆسیقاژەنە کوردیە ئێرانیەکان وەک عەلی ئەکبەر شەیدا (چالاک لە ١٩٤٠) دەستیان کرد بە نووسینی پارچە فۆلکلۆریە سۆرانیەکان
ئەم نۆتانە بڵاو، نەهاوبەش، و زۆرجار ون بوون.
نەوەی مەهاباد و سلێمانی (١٩٥٠–١٩٧٠)
دوای جەنگی جیهانی دووەم نەتەوەخوازی کوردی هاتە سەرەوە، و لەگەڵیدا پەروەردەی مۆسیقای فەرمی:
- مەهاباد (ئێران) بووە سەنتەری زانستی مۆسیقای سۆرانی
- سلێمانی (عێراق) کەلەپووری خۆی گەشە پێ کرد لە ڕێگای پەیمانگای هونەرە جوانەکانەوە
- ڕادیۆی یەرەڤان (ئەرمەنیا) بەرنامەی مۆسیقای کوردی هەبوو کە گۆرانی لە غەریبیدا تۆمار دەکرد
ئەمە سەردەمێکە کە زۆربەی نۆتەی کتێبخانەکەمان بۆی دەگەڕێتەوە.
دەیە تاریکەکان (١٩٨٠–١٩٩٠)
بۆ ماوەیەکی دوور، نووسینی نۆتەی مۆسیقای کوردی لە ڕووی سیاسیەوە مەترسیدار بوو:
- لە تورکیا، بڵاوکردنەوەی کوردی قەدەغە بوو (١٩٨٠–١٩٩١)
- لە عێراق، کەمپەینی ئەنفال (١٩٨٦–٨٩) گوندەکانی کوردی لەناو برد
- لە ئێران، دەسەڵاتداری دوای شۆڕش، مۆسیقای دەنگی مێینەی سنووردار کرد
بەڵام کارەکە لە غەریبیدا بەردەوام بوو. غەریبی — بەتایبەتی ستۆکهۆڵم، بەرلین، پاریس، و لەندەن — بووە ئەرشیفی نوێ.
گۆڕانی دیجیتاڵ (٢٠٠٠ بۆ ئێستا)
دوو تەکنەلۆجیا هەموو شتیان گۆڕی:
١. تۆمارکردنی دیجیتاڵی هەرزان — لەناکاو هونەرمەندان دەیانتوانی گۆرانی بێ دامەزراوەی دەوڵەت تۆمار بکەن ٢. MusicXML و بڵاوکردنەوەی PDF — نۆتە لە نێوان وڵاتاندا گەیشت
بەڵام جۆرایەتی زۆر جیاواز بوو. گۆرانیەک دەکرا لە ١٢ تۆماری جیاواز لە یوتیوبدا و سێ نۆتەی پێچەوانە بێت. هیچ کتێبخانەیەکی ناوەندی نەبوو.
ئەو بۆشاییە کوردنۆت هەوڵ دەدات پڕی بکاتەوە.
ئێستا کوردنۆت چی دەکات
ئێمە ٤٥ پارچەی نۆتە و ٢٦ پەرتووکی مۆسیقای کوردیـمان کۆکردووەتەوە. هەر نۆتەیەک:
- نۆتەیەکی PDF ی ستاندارد
- لە کاتی هەبوون، تۆماری MP3
- لە کاتی هەبوون، فایلی MusicXML
- نیشانەی ڕوونی زاراوە (سۆرانی/کرمانجی)، ماقام، و خێرایی
ئەمە کتێبخانەیەکی بچووکە بەرامبەر بەوەی هەیە بۆ مۆسیقای کلاسیکی فارسی — بەڵام گەشە دەکات. کۆلێکشنی سۆرانی و کرمانجی جیاکراوەتەوە بۆ توێژینەوە.
چی هێشتا تەواو نەبووە
ئەم کارە تەواو نییە. سێ بۆشایی گەورە:
١. مۆسیقای هەورامی و زازاکی — زاراوە بچووکترەکانی کوردی شایانی کۆلێکشنی خۆیانن. هێشتا نۆتەمان نییە. ٢. مۆسیقای ئایینی — کەلەپووری پیرۆزی یارسانی، ئێزدی، و عەلەوی نەنووسراوە. ٣. داهێنانی هاوچەرخ — زۆربەی کتێبخانەکەمان فۆلکلۆرە؛ کۆمپۆزەرە کوردیە مۆدێرنەکانیش (دڵشاد سەعید، تارا جاف) شایانی تۆمارکردنن.
ئەگەر نۆتە، تۆمار، یان زانیاریت هەیە کە دەتوانێت ئەم بۆشایانە پڕ بکاتەوە، پەیوەندیمان پێوە بکە.
بۆچی پاراستن گرنگە
ئەرشیفی فەرهەنگی سیاسیە. هەر گۆرانیەک کە دەنووسرێت، گۆرانیەکە کە نەوەیەکی زیاتر دەژیێت. هەر PDF ـێک لەم کتێبخانەدا "نا"ی بچووکە — لە بەرامبەر سڕینەوەی ستوونی کەلەپووری دەماوەکی.
بۆ مۆسیقای کوردی، ئەمە ئەفسانە نییە. کەلەپووری دەنگبێژ لە مەترسیدایە. مامۆستایانی کەمانچە تەمەنیان زیاد دەبێت. لە هەندێک گوندا، گۆرانیبێژانی زەماوەند کۆتا نەوەن کە لە باپیر و باپیراوە فێر بوون.
تۆ دەتوانیت یارمەتی بدەیت تەنها بە گوێگرتن — هەر لێدانێک، هەر داگرتنێک، هەر هاوبەشکردنێک، کەلەپوور بە زیندوویی دەهێڵێتەوە.
خوێندنەوەی زیاتر
- چۆن نۆتەی مۆسیقای کوردی بخوێنینەوە
- سۆرانی و کرمانجی: ڕێنمایی بۆ دوو کەلەپوور
- هەموو نۆتەی کوردی بگەڕێ — ٤٥ پارچە، PDF بێبەرامبەر
- پەرتووکی مۆسیقای کوردی — ٢٦ پەرتووک
ئەم وتارە بەڵگەنامەیەکی زیندووە. ئەگەر سەرچاوەی مێژوویی، چاککردنەوە، یان چیرۆکت هەیە کە دەبێت لێرە بێت، پەیوەندیمان پێوە بکە.