موزیکی کوردی یەک زێدی نییە، و بۆ زۆربەی تەمەنی نۆتەی نووسراویشی نەبووە. لە بیرەوەریدا ژیاوە: لە دەنگی چیرۆکبێژی گوند، لە لایەلایەی دایک، لە ڕیتمی دەهۆڵژەنی زەماوەند، لە تەمبووری دەروێش. پاشان، لە ماوەی تەنها یەک سەدەدا، بە نۆتە، قەوان، ڕادیۆ، کاسێت، کەناڵی ئاسمانی و ئینتەرنێتدا تێپەڕی.
ئەمە کورتەیەکە لە مێژووی موزیکی کوردی، بە چەند قۆناغێکی گەورە، لەگەڵ ناوی ئەو هونەرمەندانەی هەر قۆناغێکیان داڕشت و ڕێنماییەک بۆ ئەوەی لە کوێوە دەست بە گوێگرتن و خوێندنەوە بکەیت. هەموو چیرۆکەکە نییە. دوو بەشی لە شوێنی تری کوردنۆت بە وردی باس کراون، بۆیە لێرەدا تەنها ئاماژەیان پێ دەدەین: چۆن موزیکەکە بە نۆتە نووسرایەوە، و چۆن لە سەدەی بیستەمدا قەدەغە و سەرکوت کرا (بە ئینگلیزی).
هێڵی کات بە کورتی
- پێش ١٩٠٠: داستان، گۆرانی، موزیکی سەما و موزیکی ئایینی بە بیرەوەری دەگوازرانەوە
- ١٦٩٢: ئەحمەدی خانی «مەم و زین» تەواو دەکات، ناودارترین داستانی ئەدەبیی کوردی، لەسەر چیرۆکێکی کۆنتری زارەکی
- ١٩٠٣: کۆمیتاس یەکەم کۆمەڵە ئاوازی کوردی بە نۆتە بڵاو دەکاتەوە
- کۆتایی بیستەکان: کۆمپانیاکانی تۆمار لە بەغدا دەست دەکەن بە تۆمارکردنی گۆرانیبێژی کورد
- ١٩٣٩: بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا دەکرێتەوە؛ عەلی مەردان دەبێتە یەکەم گۆرانیبێژی کوردی ئەوێ
- ١٩٤٦: کۆماری کوردستان لە مەهاباد «ئەی ڕەقیب» دەکات بە سروودی نیشتمانی
- ١٩٥٥: ڕادیۆی یەریڤان پەخشی کوردی دەست پێ دەکات
- کۆتایی پەنجاکان و شەستەکان: ڕادیۆی کوردیی تاران و کرماشان؛ سەردەمی زێڕینی گۆرانیی ڕادیۆ
- حەفتاکان تا نەوەدەکان: کاسێت، گۆرانیی بەرخۆدان و غەریبی
- لە ١٩٩١ەوە: هەرێمی کوردستان، تەلەفزیۆنی کوردی، فێستیڤاڵ و دیمەنێکی نوێی پۆپ
- لە ٢٠٠٠ەوە تا ئەمڕۆ: تۆماری دیجیتاڵ، یوتیوب، پلاتفۆرمەکانی گوێگرتن و ئەرشیفی ئۆنلاین
ڕەگە قووڵەکان: موزیکێکی زارەکی
بۆ چەندین سەدە موزیکی کوردی لە ناو کتێبدا نەبوو، لە ناو مرۆڤدا بوو. فۆلکلۆری کوردی زۆرجار بە سێ جۆر هونەرمەند ڕوون دەکرێتەوە:
- چیرۆکبێژ، کە چیرۆکی درێژی بە تێکەڵەیەک لە قسە و گۆرانی دەگێڕایەوە.
- دەنگبێژ، بەیتبێژانی ناوچە کرمانجەکانی باکوور، کە داستان، لاوک و مێژوویان بە دەنگی تەنها و بێ ئامێر و بە شێوەی درێژ دەگوت. وەستایانی وەک ڕەسۆ و شاکرۆ ئەم هونەرەیان گەیاندە سەردەمی تۆمارکردن. بۆ زیاتر بڕوانە دەنگبێژی چییە (بە ئینگلیزی).
- سترانبێژ، گۆرانیبێژانی گۆرانیی ژیانی ڕۆژانە، ئاهەنگ و سەما.
لە پاڵیاندا ئەو ژنانە بوون کە کەلەپووری لایەلایە و لاوک و حەیرانیان پاراست (بڕوانە لایەلایەی کوردی، لاوک و حەیران)، ئەو کەلەپوورەی دواتر گۆرانیبێژانی وەک عایشە شان گەیاندیانە سەر تۆمار، و موزیکژەنانی زەماوەند بە دەف، دەهۆڵ و زوڕناوە کە گۆڤەندیان بەردەوام دەکرد (بڕوانە موزیکی زەماوەندی کوردی).
داستان و چیرۆکی دڵداری
هەندێک لە چیرۆکە گەورەکانی کورد پێش و دوای نووسینەوەیان وەک داستانی گوتراو مانەوە. ناودارترینیان مەم و زینە، چیرۆکی خۆشەویستیی دوو گەنج لە دوو بنەماڵەی ڕکابەر. شاعیر ئەحمەدی خانی وەشانە ئەدەبییەکەی لە ١٦٩٢ تەواو کرد، بە ئەگەری زۆر لەسەر داستانی کۆنتری زارەکیی «مەمێ ئالان». چیرۆکی تریش، وەک خەج و سیامەند، نەوە دوای نەوە گوتراونەتەوە. کتێبخانەکەمان کتێبێکی لەسەری هەیە: خەج و سیامەند.
موزیکی پیرۆز
دوو کۆمەڵگای ئایینی هەندێک لە کۆنترین نەریتە موزیکییە بەردەوامەکانی کوردیان پاراستووە:
- یارسان (ئەهلی حەق)، کە تەمبوور بۆیان ئامێرێکی پیرۆزە و لەگەڵ کەلامە ئایینییەکان دەژەنرێت. وەستایانی وەک عەلی ئەکبەر مورادی و سەیید خەلیل عەلینەژاد ئەم کەلەپوورەیان تۆمار کردووە و بە گوێگرانی دەرەوەی کۆمەڵگاکەیان ناساندووە. بڕوانە تەمبوور، ئامێری پیرۆزی کوردی (بە ئینگلیزی).
- ئێزدییەکان، کە موزیکژەنە بۆماوەییەکانیان، قەوواڵەکان، قەوڵە پیرۆزەکان بە دەف و شەباب (شمشاڵ) دەڵێن. توێژەر ئیسیا جۆزێف لە ساڵی ١٩٠٩ باسی قەوواڵەکان و ئامێرەکانیانی کردووە. بڕوانە موزیکی ئایینیی ئێزدی.
تەکیە و خانەقاکانی سۆفیگەریش لە سەرانسەری کوردستان نەریتی زیکری خۆیان بە دەف هەبووە، و ئەمە یەکێکە لە هۆکارەکانی ئەوەی دەف ئەمڕۆ ئەوەندە ناوەندییە لە موزیکی کوردیدا.
کورد و جیهانی مەقام
موزیکی کوردی هەمیشە لە پاڵ موزیکی عەرەبی، فارسی، تورکی و ئەرمەنی ژیاوە و ئاڵوگۆڕەکە بە هەموو ئاڕاستەیەکدا بووە. گۆرانیبێژانی کورد سیستەمی هاوبەشی مەقام بەکار دەهێنن، وەک بەیاتی، حیجاز، ڕاست، سابا، و مەقامێک کە ناوی کوردی هەڵگرتووە: مەقامی کورد. لە وتاری مەقام چییە؟ ڕوونمان کردووەتەوە.
هەندێک کەسایەتیی ناوداری ئەو کەلەپوورە فراوانە بە کورد دادەنرێن، بەڵام بەڵگەکان زۆرجار لاوازن. زریاب، موزیکژەنی سەدەی نۆیەم، ناسراوترین نموونەیە: بنەچەی کوردی، فارسی و ئەفریقی هەموویان بۆی باس کراون. لە وتاری زریاب، مامۆستای عود ئەم مشتومڕە دەخەینە ڕوو.
یەکەم بەڵگەکان: نۆتە و قەوان (١٩٠٣ تا سییەکان)
تا سەدەی بیستەم نزیکەی هیچ شتێک لە موزیکی کوردی لەسەر کاغەز نەنووسرابوو. یەکەم کۆمەڵەی بڵاوکراوە لە دەرەوە هات: لە ساڵی ١٩٠٣ قەشە و ئاوازدانەری ئەرمەنی کۆمیتاس کۆمەڵێکی بچووکی ئاوازی کوردیی بڵاو کردەوە کە لە کاری مەیدانیدا نووسیبوونییەوە، زۆربەیان گۆرانیی داستانی بوون. بە گشتی بە یەکەم بڵاوکراوەی موزیکی کوردی دادەنرێت.
هەنگاوی دواتر گرامافۆن بوو. لە کۆتایی بیستەکاندا، کۆمپانیاکانی تۆمار لە بەغدا دەستیان کرد بە تۆمارکردنی گۆرانیبێژی کورد. بۆ یەکەم جار دەنگێکی کوردی لە دوور لەو شوێنەی کە گوترابوو دەبیسترا. یەکێک لە یەکەمین گۆرانیبێژانی کورد کە دەنگیان تۆمار کرا سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی بوو، خەڵکی گوندێکی نزیک سنە، کە لە ناوەڕاستی سییەکاندا کۆچی دوایی کرد و بە فراوانی و نەرمونیانیی دەنگی ناوبانگی دەرکردبوو.
چیرۆکی تەواوی نووسینەوەی گۆرانیی کوردی، لە کۆمیتاسەوە تا ئەرشیفە دیجیتاڵەکانی ئەمڕۆ، لە مێژووی نووسینەوەی موزیکی کوردی هاتووە.
سەردەمی ڕادیۆ (١٩٣٩ تا حەفتاکان)
ئەگەر یەک داهێنان موزیکی کوردیی سەدەی بیستەمی دیاری کردبێت، ڕادیۆ بوو. ڕادیۆ ئەستێرەی دروست کرد، ئۆرکێسترای پێک هێنا و گۆرانیی بەو سنوورانەدا گواستەوە کە خەڵک خۆی نەیدەتوانی بیانبڕێت.
بەغدا، ١٩٣٩
لە ساڵی ١٩٣٩ بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا کرایەوە. یەکەم گۆرانیبێژی کوردی ئەوێ عەلی مەردان بوو (١٩٠٤–١٩٨١)، خەڵکی کەرکووک، کە وەک مامۆستای مەقامبێژیی کوردی ناسرا. لە دەیەکانی دواتردا ڕادیۆی کوردیی بەغدا بوو بە کۆڕی یەکگرتنەوەی نەوەیەک لە گۆرانیبێژان: تاهیر تۆفیق، محەمەد عارف جزراوی، حەسەن زیرەک لە ١٩٥٣ەوە، گۆرانیبێژی بادینی تەحسین تەها لە ١٩٥٨ەوە، و زۆری تر.
مەهاباد، ١٩٤٦
کۆماری کوردستان لە مەهاباد (١٩٤٦) ڕادیۆی خۆی هەبوو و هۆنراوەی دڵدار، ئەی ڕەقیبی کرد بە سروودی نیشتمانی. کۆمار کەمتر لە ساڵێک مایەوە، بەڵام سروودەکە لە دوای ئەو ژیا. چیرۆکەکەی لە ئەی ڕەقیب، سروودی نیشتمانیی کورد بخوێنەوە.
یەریڤان، ١٩٥٥
یەکێک لە سەرسوڕهێنەرترین بەشەکان لە ئەرمەنستانی سۆڤیەتیدا ڕوویدا. بەرنامە کوردییەکانی پێشووی ڕادیۆی یەریڤان لە سەردەمی ستالیندا داخرابوون، بەڵام لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٥ پەخشی کوردی بە سەرپەرشتیی جاسمێ جەلیل دەستی پێ کردەوە. سەرەتا تەنها سێ جار لە هەفتەیەکدا، هەر جارەی پازدە خولەک. جاسمێ جەلیل کاتێک لە ١٩٦٤ کارەکەی جێهێشت، زیاتر لە ٧٠٠ تۆماری ڕەسەنی بەجێ هێشت، و کچەکەی جەمیلە جەلیل بۆ چەندین دەیە کارەکەی بەردەوام کرد. لە سەرەتای شەستەکاندا پەخشەکان سنووری تورکیایان دەبڕی، کە لەوێ زمانی کوردی ڕێگەپێدراو نەبوو. گۆرانیبێژانی وەک کاراپێتێ خاچۆ لەم ڕێگەیەوە بوون بە دەنگی ناو هەموو ماڵێک، و عوودژەنی ئەرمەنی ئارام تیگران دوای ئەوەی لە ١٩٦٦ چووە یەریڤان، نزیکەی هەژدە ساڵ لەگەڵ بەشی کوردیی ئەو ڕادیۆیە کاری کرد.
تاران و کرماشان
لە کۆتایی پەنجاکاندا ڕادیۆی کوردی لە تاران کرایەوە، و لە شەستەکاندا کرماشان بوو بە ناوەند. ئەم ڕادیۆیانە ئۆرکێسترای ڕاستەقینەیان هەبوو، بە ئامێری وەک کەمانچە، سەنتوور و تار لە پاڵ گۆرانیبێژ. لە تاران، مەزهەر خالقی وردی و پوختەیی موزیکی کلاسیکی هێنایە ناو گۆرانیی کوردییەوە، و محەمەد ماملیی مەهابادی بۆ بەشە کوردییەکانی ڕادیۆی مەهاباد، کرماشان و تاران گۆرانیی تۆمار کرد. تۆمارەکانی حەسەن زیرەک لە کرماشانی ئەو سەردەمە، کە لەگەڵ ئۆرکێسترایەک کران کەمانژەنی گەنج موجتەبا میرزادە تێیدا دەیژەنی و هەندێک لە گۆرانییەکانی بۆ ڕێکدەخست، زۆرجار بە باشترینی کارەکانی دادەنرێن. چیرۆک و گۆرانییەکانی لە باشترین گۆرانییەکانی حەسەن زیرەکدان.
ڕادیۆ چی گۆڕی:
- ئۆرکێسترا جێگەی دەنگی تەنهای گرتەوە. گۆرانییەک کە پێشتر بێ ئامێر یان بە یەک ئامێر دەگوترا، ئێستا بۆ ئۆرکێسترای بچووک ڕێک دەخرا.
- ئەستێرە لە دایک بوون. گۆرانیبێژێک دەیتوانی لە هەموو بەشەکانی کوردستان پێکەوە ناوبانگ دەربکات.
- گۆرانییەکان وەشانی جێگیریان پەیدا کرد. تۆمارێکی ڕادیۆ دەبوو بە «ئەو» وەشانەی کە ئەوانی تر لاسایییان دەکردەوە.
- زاراوەکان یەکتریان ناسی. گوێگرانی سۆرانی، کرمانجی و کوردیی باشوور گوێیان لە موزیکی یەکتر بوو. بڕوانە جیاوازیی نێوان موزیکی سۆرانی و کرمانجی.
گۆرانیی نەتەوە: شەستەکان تا هەشتاکان
لەگەڵ گەشەی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان، گۆرانیی نیشتمانی و بەرخۆدانیش گەشەی کرد. گۆرانیبێژان گۆرانیی نیشتمان، شاخ و دۆڕاندنیان تۆمار دەکرد، زۆرجار بە مەترسیی کەسییەوە. لە سووریا، محەمەد شێخۆ میراتی دەنگبێژی لەگەڵ گۆرانیی سیاسیی نوێ تێکەڵ کرد. لە تورکیا، شیڤان پەروەر بوو بە دەنگی نەوەیەک. دوای ئەوەی لە ١٩٧٦ تورکیای جێهێشت، تۆمارەکانی بە کاسێت دەست بە دەست بڵاو دەبوونەوە. لە باشووری کوردستان، حەمە جەزا لە شاخ بۆ پێشمەرگە گۆرانیی دەگوت، و لە زاخۆ ئەردەوان زاخۆیی لە کۆتایی حەفتاکاندا کاسێتی گۆرانیی سیاسیی بڵاوکردەوە، لە کاتێکدا ئەو جۆرە تۆمارانە قەدەغە بوون.
کاسێت باشترین تەکنەلۆجیا بوو بۆ موزیکێک کە لەژێر فشاردا بوو: هەرزان، ئاسان بۆ کۆپیکردن، ئاسان بۆ شاردنەوە. بۆ یاسا و قەدەغەکردن و وێرانکارییەکانی ئەم سەردەمە لە هەر وڵاتێکدا، بڕوانە چۆن موزیکی کوردی قەدەغە کرا (بە ئینگلیزی). بۆ گۆرانییەکانی بەرخۆدان خۆیان، بڕوانە موزیک و بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان.
غەریبی و دیاسپۆرا
لە حەفتاکانەوە زۆر موزیکژەنی کورد لە سوید، ئەڵمانیا، فەرەنسا و بەریتانیاوە کاریان کرد: جوان حاجۆ و جووتە هونەرمەندەکە ناسر ڕەزازی و مەرزیە فەریقی لە سوید، نیزامەتین ئاریچ لە ئەڵمانیا، و زۆری تر. غەریبی بوو بە جۆرێکی سەیر لە پاراستن. ستۆدیۆ، فێستیڤاڵ و کۆمەڵە کوردییەکانی ئەورووپا ڕێگەیان بە هونەرمەندان دا ئەوە تۆمار بکەن کە لە نیشتماندا نەیاندەتوانی. هاوکات، دەنگێکی نوێ پەیدا بوو کە فۆلکلۆری کوردی لەگەڵ ئامێر و بەرهەمهێنانی ئەورووپی تێکەڵ دەکرد. ئەم چیرۆکە لە موزیکی دیاسپۆرای کورد (بە ئینگلیزی) هاتووە.
دوای ١٩٩١: شانۆیەکی گشتیی نوێ
ڕاپەڕینی ١٩٩١ و خۆبەڕێوەبەریی کورد لە عێراق بەشێکی نوێی کردەوە. کەناڵی تەلەفزیۆن و ڕادیۆی کوردی زۆر بوون، پەیمانگاکانی موزیک گەشەیان کرد، و کۆنسێرت بە ئاشکرا لە هەولێر، سلێمانی و دهۆک دەکرا. لە تورکیا، لە نەوەدەکانەوە سنووردارکردنەکان هێدی هێدی کەم کرانەوە، و لە ٢٠٠٠ەکاندا هونەرمەندانی وەک ئەینوور دۆغان گەیشتنە شانۆی نێودەوڵەتیی موزیکی جیهانی.
لەسەر شانۆی کۆنسێرت، گرووپەکانی وەک خێزانی کامکار لە سنە موزیکی کوردییان بردە شوێنە نێودەوڵەتییە گەورەکان، بە تێکەڵکردنی ئاوازی کوردی لەگەڵ وردیی موزیکی کلاسیکی ئێرانی. دوو هونەرمەندی کرماشانی، وەستای کەمانچە کەیهان کەڵهوڕ و گۆرانیبێژ شەهرام نازری، موزیکی کلاسیکی کوردی و فارسییان بردە گەورەترین هۆڵەکانی کۆنسێرتی جیهان. چیرۆکەکەیان لە کامکارەکان دەگێڕینەوە، و کتێبخانەکەمان کتێبێکی لەسەر ئەوان و هاوسەردەمەکانیان هەیە: کامکارەکان، خالقی، قەرەداخی و مۆسیقای کوردی.
هاوکات پیشەسازییەکی پۆپی کوردی گەشەی کرد، بە ڤیدیۆ کلیپ، کەناڵی ئاسمانی و گرووپی زەماوەند، لەو ئەلبومانەی زەکەریا عەبدوڵڵا لە سوید تۆماری کردن تا ڤیدیۆکانی دەشنێ موراد. باشترین گۆرانییەکانی ئێستا لە پاڵ کلاسیکە کۆنەکانی ڕادیۆ لە هەموو لیستێکی گۆرانیی کوردیدا دانراون.
سەردەمی دیجیتاڵ
لە ٢٠٠٠ەکانەوە، تۆماری هەرزان، یوتیوب و ستریمینگ موزیکی کوردییان دیسان گۆڕی. ئەرشیفی تۆمارە کۆنەکانی ڕادیۆ دیجیتاڵ کران، و گوێگرانی گەنج گۆرانیبێژانێک دەدۆزنەوە کە دەیان ساڵ پێش لەدایکبوونیان کۆچیان کردووە. کێشەی نوێش هاتن: گۆرانی بێ ناو و سەرچاوە بار دەکرێن، و لە ٢٠٢٣ەوە گۆرانیی دروستکراو بە ژیریی دەستکرد بە دەنگی هونەرمەندە کۆچکردووەکان بڵاو دەکرێنەوە. چۆن تەکنەلۆجیا دەتوانێت یارمەتی بدات نەک زیان، بابەتی وتاری ژیریی دەستکرد و پاراستنی موزیکی کوردییە.
ئەم مێژووە چیمان فێر دەکات
کە سەیری سەدەیەک دەکەین، سێ شت دیارن:
- هەر ئامرازێکی نوێ هێڵێکی ژیان بوو. قەوان، ڕادیۆ، کاسێت و ئینتەرنێت هەر یەکەیان یارمەتیی موزیکی کوردییان دا لەو شوێنانەی دەوڵەت هەوڵی بێدەنگکردنی دەدا بمێنێتەوە.
- بڕینی سنوور زیندووی ڕاگرت. ڕادیۆی بەغدا بۆ کوردی ڕۆژهەڵات، ڕادیۆی یەریڤان بۆ کوردی باکوور، ئەورووپا بۆ غەریبەکان: موزیکەکە زۆرجار بەوە مایەوە کە لە شوێنێکی ترەوە پەخش دەکرا.
- بیرەوەری هێشتا بناغەیە. لە پشت هەر تۆمارێکەوە گۆرانیبێژێک هەبوو کە گۆرانییەکەی بە گوێ فێر بووبوو. بۆیە پاراستنی تۆمارە کۆنەکان و نووسینەوەیان ئەوەندە گرنگە.
لێرەوە بۆ کوێ
- بۆ هەموو چیرۆکەکە بە کوردی، کتێبی مێژووی مۆسیقای کوردی لە کتێبخانە بێبەرامبەرەکەماندا بخوێنەوە.
- خۆت گوێ لە کەلەپوورەکە بگرە لە لیستی کلاسیکە کرمانجییەکان و فۆلکلۆری سۆرانی بۆ سەرەتاکان.
- دەنگەکان بناسە لە ١٢ هونەرمەندی بەناوبانگی کوردی.
سەرچاوەکان
- Kurdish music، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- Kurdish melodies (کۆمیتاس، ١٩٠٣)، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- Mem and Zin، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- Yêrêvan Xeberdide، ئەجەم میدیا کۆلێکتیڤ
- The Kurdish Voice of Radio Yerevan، EVN Report
- یادکردنەوەی بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا، شەفەق نیوز
- Kurdish Broadcasting in Iraq، MERIP
هەموو قۆناغێکی ئەم مێژووە هێشتا دەبیسترێت. بە کتێبخانەی نۆتە سۆرانییەکان و نۆتە کرمانجییەکان دەست پێ بکە و ئەو گۆرانییانە بژەنە کە ئەم هونەرمەندانە زیندوویان ڕاگرت.