کەم خێزان هەن کە ئەوەندەی کامکاران خزمەتیان بە موزیکی کوردی کردبێت. لە ماڵێکی سنەوە، مامۆستایەکی کەمان و منداڵەکانی گرووپێکیان دروست کرد کە گۆرانیی کوردیی گەیاندە فێستیڤاڵی ووماد، هۆڵە کۆنسێرتییەکانی ئەورووپا و ئاهەنگی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی لە ئۆسلۆ. بۆ زۆرێک لە گوێگرانی دەرەوەی کوردستان، کامکاران یەکەم موزیکی کوردی بوون کە بیستیان.
ئەم بابەتە چیرۆکی ئەو خێزانە دەگێڕێتەوە: کێ چی دەژەنێت، گرووپەکە چۆن گەشەی کرد، باشترین تۆمارەکانیان، و بۆچی ئەمڕۆ ئەوەندە گرنگن بۆ موزیکی کوردی.
زانیاریی خێرا
- ناو: کامکاران (The Kamkars)
- بنەچە: سنە، پارێزگای کوردستان، ئێران
- دامەزراندن: لە ساڵانی شەستەکاندا وەک گرووپێکی خێزانی بە سەرۆکایەتیی حەسەن کامکار؛ زۆربەی سەرچاوەکان ١٩٦٥ دەڵێن، تاران تایمز ١٩٦١
- ئەندامان: حەوت برا و خوشکێک، لەگەڵ گۆرانیبێژ و ژەنیاری میوان
- شێواز: موزیکی کوردی و موزیکی کلاسیکی ئێرانی، زۆرجار لەگەڵ ئامێرە ژێیی و فوویییەکانی ئۆرکێسترا
- ئامێرە سەرەکییەکان: سەنتوور، کەمانچە، عوود و بەربەت، سێتار، تار، کەمان، تۆمبەک، دەف
- ناسراو بە: ئەلبومە کوردییەکانیان، ئاهەنگی نۆبڵی ئاشتیی ٢٠٠٣، پەیمانگای موزیکی کامکاران لە تاران
سەرەتای کامکاران لە سنە
چیرۆکەکە بە باوکەوە دەست پێ دەکات، حەسەن کامکار، کەمانژەن و مامۆستای موزیک لە سنە. بە پێی ویکیپیدیا و پرۆفایلی تۆڕی موزیکی جیهانی (World Music Network)، گرووپەکەی وەک گرووپێکی خێزانی پێکهێنا و خۆی منداڵەکانی ڕاهێنا. لە ماڵەوە ڕاهێنانیان دەکرد و لە ناوچەکەدا دەیانژەند، پێش ئەوەی لە سەرتاسەری ئێراندا بناسرێن.
سنە شوێنێکی گونجاو بوو بۆ ئەم چیرۆکە. ئەم شارە لە مێژەوە یەکێکە لە پایتەختەکانی موزیکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ماڵی گۆرانیبێژ، شارەزایانی مەقام و دروستکەرانی ئامێر. نەریتی گۆرانیگوتنی سنە دەگەڕێتەوە بۆ سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی، یەکێک لە یەکەمین گۆرانیبێژانی کورد کە دەنگیان تۆمار کرا، نزیکەی ساڵی ١٩٣٠. هەمان ئەو شارەیە کە مەزهەر خالقیی پێگەیاند، ئەو گۆرانیبێژە وەستایەی شێوازە ناسکەکەی بوو بە پێوەرێک بۆ گۆرانیی کوردی لە ئێران، و هەروەها عەباس کەمەندی، گۆرانیبێژ و شاعیرێک کە دواتر بوو بە یەکێک لە گرنگترین هاوبەشەکانی کامکاران، و هەر ئەویش دواتر کتێبێکی لەسەر ژیانی سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی نووسی.
خێزانەکە و ئامێرەکانیان
هەر یەکێک لە خوشک و براکان پسپۆڕی لە ئامێرێکدا پەیدا کرد، و ئەنجامەکەی گرووپێکی تەواو بوو لە ناو یەک خێزاندا. ویکیپیدیا ئەندامەکان بەم شێوەیە دەژمێرێت:
- هووشەنگ کامکار، بەڕێوەبەر و ئاوازدانەر. بە ئەکۆردیۆن دەستی پێکرد.
- بیژەن کامکار، گۆرانیبێژی سەرەکی، کە تار، ڕوباب، تۆمبەک، دەهۆڵ و دەفیش دەژەنێت.
- پەشەنگ کامکار، سەنتوور.
- قەشەنگ کامکار، خوشکەکە، سێتار، کەمان و گۆرانی.
- ئەرژەنگ کامکار، تۆمبەک.
- ئەرسەلان کامکار، بەربەت، عوود و کەمان.
- ئەردەشیر کامکار، کەمانچە و قەیچەک.
- ئەردەوان کامکار، سەنتوور.
پرۆفایلی تۆڕی موزیکی جیهانی و ڕۆژنامەی تاران تایمز هەمان خوشک و براکان دەژمێرن، لەگەڵ هەندێک جیاوازی لەو ئامێرانەی بۆ هەر یەکێکیان دەنووسن. ئەمە لە خێزانێکدا ئاسایییە کە زۆربەی ئەندامەکانی چەند ئامێرێک دەژەنن و لە هەر کۆنسێرتێکدا بە پێی پێویستی پارچەکە ئامێر دەگۆڕنەوە.
نەوەی دواتریش هاتنە ناو گرووپەکەوە. ئومێد لوتفی، کوڕی قەشەنگ و مامۆستای تار محەمەدڕەزا لوتفی، وەک تارژەن بوو بە ئەندام.
بۆچی تێکەڵەی ئامێرەکان گرنگە
گوێ لە تۆمارێکی کامکاران بگرە و هەموو دیمەنی دەنگیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبیستیت. سەنتوورە چەکوشییەکە درەوشانەوە و خێرایی دەبەخشێت. کەمانچە دێڕە درێژەکان دەڵێتەوە. دەف و تۆمبەک ڕیتمەکە بەڕێوە دەبەن. ئەردەوان و پەشەنگ کامکار هەردووکیان وەک سەنتوورژەن ناسراون، و ئەردەشیر یەکێکە لە کەمانچەژەنە دیارەکانی نەوەکەی. ئەگەر دەتەوێت بزانیت هەر یەکێک لەم ئامێرانە چی لە موزیکی کوردیدا دەکات، لاپەڕەکانمان دەربارەی سەنتوور، کەمانچە و دەف هاوڕێیەکی باشن بۆ ئەلبومەکان.
لە گرووپی خێزانییەوە بۆ شانۆی جیهانی
کامکاران لە گرووپێکی خێزانیی ناوچەیییەوە گەشەیان کرد و بوون بە یەکێک لە ناسراوترین گرووپەکانی ئێران. تۆڕی موزیکی جیهانی باسی هاوکارییان دەکات لەگەڵ گەورەترین ناوەکانی موزیکی کلاسیکی ئێرانی، لەوانە محەمەدڕەزا لوتفی، حوسێن عەلیزادە و پەرویز مشکاتیان، و لەگەڵ گۆرانیبێژان محەمەدڕەزا شەجەریان و شەهرام نازری، گۆرانیبێژە کوردە کرماشانییەکە.
لە دەرەوە، لە فێستیڤاڵی ووماد و زۆر هۆڵی ئەورووپیدا ژەنییان. هەمان پرۆفایل سەردانێکی ساڵی ٢٠٠١یان بۆ تورکیا، بە کۆنسێرتی کوردی لە ئەستەنبوڵ و دیاربەکر، وەک خاڵێکی وەرچەرخان بۆ موزیکی کوردی لە ناوچەکەدا وەسف دەکات.
خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی، ٢٠٠٣
بەناوبانگترین ساتیان لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣ بوو. کاتێک پارێزەری ئێرانی شیرین عیبادی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتیی لە ئۆسلۆ وەرگرت، کامکاران لە ئاهەنگی بەخشینی خەڵاتەکەدا ژەنییان. تۆماری فەرمیی ئاهەنگەکە لە ماڵپەڕی خەڵاتی نۆبڵدا «گرووپی موزیکی فۆلکلۆری کوردی ئێرانی، کامکاران» لە نێو ژەنیارەکاندا ناو دەبات. بۆ زۆرێک لە بینەرانی جیهان، ئەمە یەکەم ناسینیان بوو بە موزیکی کوردی.
فێرکردنی نەوەی داهاتوو
لە ساڵی ١٩٩٧ خێزانەکە پەیمانگایەکی موزیکیان لە تاران دامەزراند بۆ ڕاهێنانی موزیکژەنی گەنج. ئەمە ڕێگاکانی فێرکردنی خێزانەکەی کردە قوتابخانەیەک، و زۆرێک لە ژەنیارانی گەنجی کورد و ئێرانی لەوێوە تێپەڕیون.
گەڕانەوە بۆ سەر شانۆ
دوای شەش ساڵ دووری، کامکاران بە کۆنسێرتێک بە ناونیشانی «ئاگری زیندوو» لە هۆڵی ئیسپیناسی تاران گەڕانەوە سەر شانۆ. تاران تایمز بەرنامەیەکی وەسف کرد کە موزیکی کوردی و پارچەی کلاسیکی ئێرانی تێکەڵ دەکات، لەگەڵ ئۆرکێسترایەکی ئامێری ژێیی و فوویی. ئەمە نیشانی دا کە خێزانەکە هێشتا دەنگەکەیان بەرەو شێوەی نوێ دەبەن.
چۆن گوێ لە تۆمارێکی کامکاران بگریت
ئەگەر ئەم جۆرە موزیکی گرووپییە بۆت نوێیە، باشە بزانیت گوێ بۆ چی ڕابگریت. پارچەیەکی ئاسایی کامکاران چین لەسەر چین دروست دەکرێت، و هەر یەکێک لە خوشک و براکان کارێکی ڕوونی هەیە.
سەرەتا گوێ لە سەنتوور بگرە. سەنتوورە چەکوشییەکە زۆرجار یەکەم دەنگە کە دەیبیستیت. ئاوازەکە دەژەنێت، پاشان دەیشکێنێتەوە بۆ نۆتەی خێرای دووبارەبوو و لەرزین کە بۆشایی پشت گۆرانیبێژەکە پڕ دەکەنەوە. لەبەر ئەوەی دوو سەنتوورژەن لە خێزانەکەدا هەن، هەندێک جار ئامێرەکە بە دووانی دەبیستیت، کە دەنگێکی ڕووناک و زرینگاوە دەبەخشێت.
پاشان بەدوای کەمانچەدا بڕۆ. کەمانچەی کەوانەیی زۆربەی جار دێڕە درێژ و گۆرانیئاساکان هەڵدەگرێت، و لە نێوان کۆپلەکاندا وەڵامی دەنگەکە دەداتەوە. نزیکترین ئامێرە لە دەنگی مرۆڤەوە، بۆیە زۆرجار هەستیارترین ساتەکان وەردەگرێت. وتارەکەمان دەربارەی کەیهان کەڵهوڕ، وەستا کوردە کرماشانییەکەی ئەم ئامێرە، نیشانی دەدات کەمانچە لە دەستی وەستایەکدا چی لێ دێت، و لاپەڕەی کەیهان کەڵهوڕ ژیان و کارەکانی دەناسێنێت.
هەست بە دەف لە ژێرەوە بکە. دەف و تۆمبەک بە دەگمەن هەمیشە بە دەنگی بەرز دەژەنن. لە بەشە هێواشەکاندا پاڵپشتییەکی نەرم دەدەن و لە گۆرانیی هەڵپەڕکێدا دەبن بە ڕیتمێکی پڕ و بەهێز. لەو پارچانەی لەسەر ئاوازی هەڵپەڕکێی کوردی دانراون، دەف سەرکردایەتی دەگرێتە دەست و هەموو گرووپەکە بەرز دەبێتەوە.
سەرنجی بۆشایی گۆرانیبێژ بدە. گۆرانیی کوردی لە دەوری دەنگ دروست دەکرێت، و گرووپەکە جێگای بۆ دەهێڵێتەوە. کاتێک بیژەن کامکار یان گۆرانیبێژێکی میوانی وەک عەباس کەمەندی دێتە ناوەوە، ئامێرەکان دەکشێنەوە و وەک سێبەر بەدوای ئاوازەکەدا دەڕۆن.
لە کارە دواترەکاندا گوێ بۆ ئۆرکێسترا ڕابگرە. لە پرۆژە کۆنسێرتییە گەورەترەکانیاندا، خێزانەکە ئامێری ژێیی و فوویی ڕۆژئاواییان زیاد کرد. ئامێرە کوردییەکان هێشتا پێشەنگن، بەڵام هارمۆنی و ڕەنگەکە فراوانترن. ئەم تێکەڵەیەی ئاوازی مەقامیی کوردی و نووسینی ئۆرکێسترایی یەکێکە لەو شتانەی وا دەکات کامکاران جیاواز بن لە گرووپێکی زەماوەندی گوند، تەنانەت کاتێک هەمان ئاواز دەژەنن.
ئەلبومە دیارەکانی کامکاران
کامکاران زۆریان تۆمار کردووە، هەم کوردی و هەم فارسی. ئەم ئەلبومانە لە گرنگترینەکانن بۆ گوێگری کورد:
- هەورامان (١٩٨١). یەکەم ئەلبوم لەگەڵ عەباس کەمەندی، بە ناوی ناوچەی هەورامانەوە. زیاتر لە ژیاننامەی عەباس کەمەندی بخوێنەوە.
- گەلاوێژ. ئەویش لەگەڵ کەمەندی، و سەرچاوەی چەند گۆرانییەکی خۆشەویستی.
- بولبولی باڵشکاو (Nightingale with a Broken Wing، ١٩٩٧).
- ئاوازی دەهۆڵەکان (Chant of Drums، ١٩٩٩). نمایشێکی بەشی ڕیتمیی خێزانەکە.
- موزیک لە کوردستانەوە (Music From Kurdistan، ١٩٩٩).
- کانی سپی، شیلێرە، گوڵنیشان و بە یادی سەبا، کە هەموویان لە لیستی ئەلبومەکانی تۆڕی موزیکی جیهانیدا هاتوون.
- ئەمشەو (٢٠٠٦)، لە تاران لەگەڵ گۆرانیبێژی باشووری کوردستان عەدنان کەریم تۆمار کرا. لە ژیاننامەی عەدنان کەریم باسی دەکەین.
باشترین گۆرانی و تۆمارەکان
ئەگەر بەدوای گۆرانییەکانی کامکاراندا بگەڕێیت، زۆربەی کات پارچەی هاوکارییەکانیان لەگەڵ گۆرانیبێژان دەدۆزیتەوە. بەمانە دەست پێ بکە:
- مەیلی جیایی لەگەڵ عەباس کەمەندی، لە ئەلبومی «گەلاوێژ».
- گەلاوێژ، گۆرانیی ناونیشانی هەمان ئەلبوم.
- دڵی من لەگەڵ عەدنان کەریم، لە ئەلبومی «ئەمشەو».
- ئاوازی دەهۆڵەکان، پارچە ڕیتمییەکانی ئەلبومەکە، بۆ بیستنی دەف و تۆمبەک بە هەموو هێزیانەوە.
- بولبولی باڵشکاو، بۆ نووسینی ئامێریی خێزانەکە.
میرات
کامکاران سەلماندیان کە موزیکی کوردی دەتوانێت لە بەرزترین ئاستی کۆنسێرتدا پێشکەش بکرێت بەبێ ئەوەی ناسنامەی خۆی لەدەست بدات. پێش ئەوان، موزیکی کوردی لە ئێران زۆرجار وەک شێوازێکی فۆلکلۆریی ناوچەیی سەیر دەکرا. کامکاران بە هەمان وردی و ڕاهێنانەوە ژەنییان کە موزیکژەنان بۆ موزیکی کلاسیکی ئێرانییان تەرخان دەکرد، و گوێگران بە گەرمی پێشوازییان لێ کرد. بەم شێوەیە گۆرانیی کوردی لە ئاهەنگی گوند و زەماوەندەوە گەیشتە هۆڵە گەورەکانی کۆنسێرت.
هەروەها پارچەکانی کوردستانیان بە یەکەوە بەستەوە. ئەلبومەکەیان لەگەڵ عەدنان کەریم موزیکی سنە و باشووری کوردستانی پێکەوە گرێدا، و کۆنسێرتەکانیان لە تورکیا ئەوانی گەیاندە گوێگرانی کوردی باکوور. لە ٢٠١٧ بیژەن کامکار لە لیژنەی دادوەرانی «کورد ئایدڵ»دا دانیشت، پێشبڕکێی گۆرانیی کوردی کە لە سلێمانی دەستی پێکرد.
بۆ وێنەیەکی فراوانتری ئەم سەردەمە، مێژوویەکی کورتی موزیکی کوردی بخوێنەوە، و بۆ ئەو مەقامانەی بەکاریان دەهێنن، ڕێنماییەکەمان مەقام چییە؟.
پەرتووکی کوردنۆت دەربارەی کامکاران
کتێبخانەکەمان پەرتووکێکی سۆرانیی تایبەت بەم جیهانەی هەیە: «کامکارەکان، خالقی، قەرەداخی و مۆسیقای کوردی» نووسینی برایم فەرشی. کامکاران لە تەنیشت کەسایەتییە سەرەکییەکانی تری موزیکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دادەنێت، لەوانە مەزهەر خالقی، و دەتوانیت بە خۆڕایی دایبگریت.
لە کوێوە گوێ بگریت
- یەکەم ئەلبوم: «گەلاوێژ» لەگەڵ عەباس کەمەندی، بۆ گۆرانییە کوردییەکان.
- بۆ ئامێرەکان: «ئاوازی دەهۆڵەکان»، بۆ بیستنی دەف و تۆمبەک.
- بۆ گرووپەکە لە ئۆرکێستراییترین شێوەیدا: «بولبولی باڵشکاو».
- بۆ پردێک لە نێوان پارچەکانی کوردستان: «ئەمشەو» لەگەڵ عەدنان کەریم.
- لە کوردنۆت: لیستی تیشک لەسەر کەمانچە، بۆ بیستنی ئەو ئامێرە کەوانەیییەی لە ناوەڕاستی دەنگەکەیاندایە.
ئەگەر حەز دەکەیت لەگەڵیاندا دەف بژەنیت، ڕێنماییەکەمان دەربارەی فێربوونی دەف دەستپێکێکی کردارییە.
پەرتووکی «کامکارەکان، خالقی، قەرەداخی و مۆسیقای کوردی» لە کتێبخانەکەمان دابگرە، سەردانی لاپەڕەی هاوبەشەکانیان عەباس کەمەندی و عەدنان کەریم بکە، و سەیری نۆتە سۆرانییەکانمان بکە بۆ گۆرانیی هەمان کەلەپوور.