دەف ئەو ئامێرەیە کە زۆربەی کوردەکان پێش هەر ئامێرێکی تر بینیویانە: چوارچێوەیەکی دارینی پان، یەک پێست، و ڕیزێک ئەڵقە و زنجیری کانزایی بچووک لە ناوەوەیدا کە بە هەر جووڵەیەک دەزرینگێنەوە. لەو ماڵانەشدا کە هیچ موزیکژەنێکیان تێدا نییە، بە دیوارەوە هەڵواسراوە. لە تەکیەکانی سۆفیگەریدا زیکر دەبات بەڕێوە، زەماوەندەکان بە جووڵە دەهێڵێتەوە، و لە دڵی دەنگی گرووپەکانی سنەدایە.
ئەم بابەتە ڕێنمایییەکی کردارییە بۆ فێربوونی دەف بۆ ئەو کەسانەی هیچ ئەزموونێکیان نییە. ئەگەر مێژوو، دروستکردن و شوێنی دەف لە کولتووری کوردیدا دەتەوێت، لە لاپەڕەی ئامێری دەف دەست پێ بکە. لێرەدا سەرنجمان لەسەر ئەوەیە کە دەستەکانت چی بکەن: چۆن دەفەکە بگریت، کام لێدان یەکەم فێر ببیت، پێنج ڕیتمی ڕاهێنان بە کێشی ڕاستەقینە، و پلانێکی سادە بۆ یەکەم مانگەکانت.
زانیاریی خێرا: دەف بۆ فێرخوازان
- جۆر: دەهۆڵێکی چوارچێوەیی گەورە بە ئەڵقە یان زنجیری کانزایی لە ناو چوارچێوەکەدا
- قەبارەی باو: نزیکەی ٤٥ تا ٥٤ سانتیمەتر؛ دەفی ئاهەنگیی گەورەتریش هەیە
- پێست: بە شێوەی کۆن پێستی بزن یان ماسی، لە زۆربەی دەفە نوێیەکاندا پێستی دەستکرد
- شێوەی ژەندن: بە هەردوو دەست، بێ دار
- دەنگە سەرەکییەکان: بەسی قووڵی ناوەڕاست، دەنگی ڕووناکی لێوار، شرقەی پەنجە، و زرینگەی ئەڵقەکان
- کێشە باوەکان لە موزیکی کوردیدا: ٢/٤، ٤/٤، ٦/٨، و کێشی ناڕێکی وەک ٧/٨ لە هەندێک کەلەپووردا
- ئاستی قورسی: یەکەم هەنگاوەکان ئاسانن، ڕێگای شارەزابوون درێژە
مێژوویەکی کورتی دەف، بەقەدەر ئەوەی بە ڕێزەوە بیژەنیت
دەهۆڵی چوارچێوەیی لە کۆنترین ئامێرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن. ویکیپیدیا ئاماژە بە وێنەی دەف لە میزۆپۆتامیا و ئێرانی کۆن دەکات، و بە بەکارهێنانی لە موزیکی کۆشکی ساسانی و ئاهەنگی نەورۆزدا. زۆر پێش ئەوەی موزیکی نوێی کوردی تۆمار بکرێت، دەهۆڵێکی زۆر لەم دەفە دەچوو بەشێک بوو لە ڕێوڕەسمە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکە.
بۆ کورد، گرنگترین بەشی ئەم چیرۆکە بەشی سۆفیگەرییە. دەف بوو بە ئامێری سەرەکیی تەریقەتی قادری، کە ڕەگێکی قووڵی لە کوردستاندا هەیە، و لە ئاهەنگەکانی یارسانیشدا گرنگە. لە زیکردا، دەفژەنەکان خولی درێژ دروست دەکەن کە هێواش هێواش خێراتر و بەهێزتر دەبن. ناوبانگی دەف وەک ئامێرێکی «ڕۆحی» لەوێوە هاتووە.
ڕاپۆرتەکەی ڕووداو دەربارەی دەف، بە ناونیشانی «دەفی کوردی: لێدانی دڵی نەتەوەیەک»، خاڵێکی تری گرنگ بۆ فێرخوازان دەڵێت. بە پێچەوانەی زۆر دەهۆڵی چوارچێوەیی تر، دەفی کوردی لە هەمان کاتدا هەڵدەگیرێت و دەژەنرێت، زۆرجار بەرز ڕادەگیرێت، بۆیە دەفژەن دەبێت چوارچێوەیەکی قورس هاوسەنگ ڕابگرێت و بە هەردوو دەست بژەنێت. بۆیە دانیشتن و ڕاگرتنی دروست وردەکارییەکی لاوەکی نییە؛ هەر خۆی بنەمای تەکنیکەکەیە.
ئەگەر دەتەوێت چیرۆکی گەشەکردنی موزیکی کوردی لە دەوری ئامێرەکانی وەک دەف بزانیت، مێژوویەکی کورتی موزیکی کوردی و ڕێنمایی ئامێرە موزیکییە کوردییەکان بخوێنەوە.
هەڵبژاردنی یەکەم دەفت
بۆ دەستپێکردن پێویستت بە دەفێکی گران نییە، بەڵام دەفێکی خراپ پێشکەوتنت هێواش دەکاتەوە، بۆیە پێش کڕین سەرنجی ئەم چوار خاڵە بدە.
- قەبارە. دەفێکی نزیکەی ٥٠ تا ٥٤ سانتیمەتر قەبارەی ئاسایییە بۆ فێرخواز. دەفی گەورەی ئاهەنگی جوانن، بەڵام قورسن و دەستی چەپت زوو ماندوو دەکەن.
- پێست. پێستی دەستکرد لە هەموو کەشوهەوایەکدا دەنگی خۆی ڕادەگرێت. پێستی سروشتی دەنگێکی گەرمتری هەیە، بەڵام لە ژووری شێداردا شل دەبێت و لە گەرمای وشکدا توند دەبێت. ئەگەر پێستی سروشتی شل بوو، بە هێواشی گەرمی بکەرەوە. هەرگیز نزیکی ئاگری مەکەرەوە و لەسەر سۆبە دایمەنێ.
- ئەڵقەکان. دڵنیا ببەوە کە ئەڵقەکان بە ئازادی دەجووڵێن و بە شلی بە چوارچێوەکەوە ناخشێن. زرینگەیەکی پاکت دەوێت، نەک وزەوز.
- کێش. پێش کڕین، یەک خولەک لە ئاستی سنگتدا ڕایبگرە. ئەگەر مەچەکت هەر ئێستا ئازاری هەبوو، دەفێکی سووکتر هەڵبژێرە.
چۆن دەف بگریت
ئەم ڕێنماییانە بۆ کەسێکی ڕاستدەستن. ئەگەر چەپدەستیت، لاکان بگۆڕە.
- ڕاست دابنیشە لەسەر کورسییەک کە دەستەکی نەبێت، پێیەکانت ڕێک لەسەر زەوی.
- چوارچێوەکە لەسەر دەستی چەپت دابنێ. پەنجە گەورەی چەپت بە پێی جۆری دەفەکە یان بە ناو چوارچێوەکەدا دەچێت یان بە لێوارەکەی ناوەوە دەگیرێت، و پەنجەکانی تر لەسەر لێواری پێشەوەی پێستەکە دەوەستن. قورسایی لە نێوان پەنجە گەورە و پەنجەکانی تردایە، نەک لە سەری پەنجەکان.
- دەفەکە لار بکەرەوە بە جۆرێک ڕووی پێستەکە بەرەو پێشەوە و کەمێک بەرەو خۆت بێت. لە کاتی فێربووندا لێواری خوارەوەی دەتوانێت بە سووکی لەسەر ڕانی چەپت بێت.
- دەستی ڕاست ئازاد. قۆڵی ڕاستت لە ئانیشک و مەچەکەوە بجووڵێت، شانت شل بێت.
کاتێک دەفەکە بەبێ ئەوەی بە توندی بیگریت جێگیر بوو، ئامادەی بۆ دەرهێنانی یەکەم دەنگەکان.
لێدانە سەرەکییەکانی دەف
مامۆستا جیاوازەکان ناوی جیاواز بەکاردەهێنن. زۆرێک لە مامۆستایانی کورد و فارس بڕگەی وەک تۆم بۆ بەس و بەک یان تەک بۆ دەنگی بەرز بەکاردەهێنن. لەم بابەتەدا پیتی سادەی لاتینی بەکاردەهێنین تاکوو بتوانیت خشتەکانی خوارەوە بخوێنیتەوە.
- D (دوم)، بەسی ناوەڕاست. نزیکی ناوەڕاستی پێستەکە بە پەنجە ڕێکەکانی دەستی ڕاست لێبدە و با دەستت هەڵبەزێتەوە. ئەمە دەنگە قووڵ و خڕەکەیە.
- T (تەک)، دەنگی لێوار. نزیکی لێوارەکە بە سەری پەنجەکانی دەستی ڕاست لێبدە. ڕووناک و کورتە.
- k (تەکی دەستی چەپ). بە پەنجەکانی دەستی چەپ، ئەو دەستەی دەفەکەی گرتووە، لە لێوارەکە بدە. نەرمترە و بۆ پڕکردنەوەی نێوان لێدانە سەرەکییەکان بەکاردێت.
- S (شرقە). پەنجەکانی دەستی ڕاست بە پەنجە گەورەوە بنووسێنە و بەرەڵایان بکە بۆ سەر پێستەکە، بە جۆرێک یەک لە دوای یەک لێبدەن. ویکیپیدیا ئەمە وەک جووڵەیەکی شرقەیی وەسف دەکات کە دەنگی بەرز، تیژ و خێرا دروست دەکات. چەند هەفتەیەکی دەوێت تا پاک دەبێت.
- لەرزاندنی ئەڵقەکان. دەفەکە لار بکەرەوە یان بەرزی بکەرەوە تاکوو ئەڵقەکان بە دەوری چوارچێوەکەدا بخولێنەوە. ئەمە ئەو زرینگە بەردەوامەیە کە لە کۆتایی ڕستەکاندا دەیبیستیت.
تەنها بە D و T دەست پێ بکە. کاتێک توانیت یەک خولەکی تەواو بە یەکسانی ئاڵوگۆڕیان پێ بکەیت، k زیاد بکە.
چۆن ڕیتمەکانی ئەم بابەتە بخوێنیتەوە
هەر ڕیتمێک بە ژماردن نووسراوە. هێڵێکی کورت (–) واتە وەستان یان دەنگێکی درێژکراوە. بە هێواشی لەگەڵ مێترۆنۆم بیژەنە و بە دەنگی بەرز بژمێرە. ئەگەر پێشتر هەرگیز ڕیتمت نەخوێندووەتەوە، ڕێنماییەکەمان دەربارەی چۆنیەتی خوێندنەوەی نۆتەی موزیکی کوردی لێدان، مەقتەع و کێش بە زمانێکی سادە ڕوون دەکاتەوە.
پێنج ڕیتمی دەف بۆ ڕاهێنان
ئەمانە ڕیتمی ڕاهێنانن کە لەسەر ئەو کێشانە دروست کراون کە لە گۆرانی و هەڵپەڕکێی کوردیدا باون. تاکە شێوەی «دروست» نین. مامۆستا و ناوچەکان زۆر جیاوازن، و هەر دەفژەنێک هەستی تایبەتی خۆی پەرە پێدەدات. بەڵام ئەگەر بتوانیت هەر پێنجیان بە ڕێکی بژەنیت، دەتوانیت لەگەڵ بەشێکی گەورەی گۆرانییەکاندا کات ڕابگریت.
١. ڕۆیشتنی ڕێکی ٢/٤
دوو لێدان لە هەر مەقتەعێکدا، بە هەشتیەکان ژمێردراوە.
| ژماردن | 1 | & | 2 | & |
|---|---|---|---|---|
| لێدان | D | – | T | k |
ئەمە بنکەی سەرەکیتە. لە سەرەتادا ٧٠ تا ٨٠ لێدان لە خولەکێکدا بژەنە. لەگەڵ زۆر گۆرانیی هەڵپەڕکێی خێرا و مارشدا دەگونجێت.
٢. ڕیتمی ٤/٤
چوار لێدان لە هەر مەقتەعێکدا. بەسی دووەم جووڵەیەکی بەرەو پێشەوەی دەداتێ.
| ژماردن | 1 | & | 2 | & | 3 | & | 4 | & |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| لێدان | D | – | T | k | D | D | T | – |
دوو D ـەکەی سەر لێدانی ٣ شل ڕابگرە. با دەستت هەڵبەزێتەوە، نەک بیپەستێنیتە ناو پێستەکەوە.
٣. ٦/٨ی لەنجەدار
شەش هەشتی لە هەر مەقتەعێکدا، کە وەک دوو لێدانی گەورەی سێیی هەست پێ دەکرێت. ئەمە یەکێکە لە گرنگترین کێشەکان بۆ فێرخوازی موزیکی کوردی، چونکە ژمارەیەکی زۆر لە گۆرانی و هەڵپەڕکێکان بەم هەستی «یەک-دوو-سێ، چوار-پێنج-شەش»ە دەلەرنەوە.
| ژماردن | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| لێدان | D | k | T | D | T | k |
تەنها لەسەر ١ و ٤ پێت بە زەویدا بدە. ئەگەر پێت لەسەر هەموو نۆتەیەک دەکەوێت، بە شەش لێدانی بچووک بیر دەکەیتەوە نەک دوو لێدانی گەورە.
٤. ٧/٨ی شەل
حەوت هەشتی بە گرووپی ٢+٢+٣. کێشی ناڕێکی لەم جۆرە لە هەندێک کەلەپووری هەڵپەڕکێی کوردی و ناوچەکانی دەوروبەردا دەردەکەون.
| ژماردن | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| لێدان | D | k | T | k | D | T | k |
بە دەنگی بەرز بژمێرە: «یەک-دوو، یەک-دوو، یەک-دوو-سێ». گرووپە درێژەکەی کۆتایی ئەو شەلەییە تایبەتییە بە ٧/٨ دەبەخشێت.
٥. خولێکی هێواشی شێوە زیکری بە ٤/٤
ئەم ڕاهێنانە ئەو شتە ڕادەهێنێت کە ژەندنی ئاهەنگی پێ دەناسرێتەوە: خێراکردنی کۆنترۆڵکراو.
| ژماردن | 1 | & | 2 | & | 3 | & | 4 | & |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| لێدان | D | – | – | – | T | – | S | – |
زۆر بە هێواشی دەست پێ بکە، نزیکەی ٥٠ لێدان لە خولەکێکدا. هەر هەشت مەقتەع جارێک، مێترۆنۆمەکە ٤ لێدان بەرز بکەرەوە تا دەگەیتە نزیکەی ٩٠، پاشان بگەڕێوە خوارەوە. کاتێک هەستت کرد سروشتییە، لەسەر لێدانی ١ لەرزاندنی ئەڵقەکان زیاد بکە. ئەمە تەنها نموونەیەکی ڕاهێنانە. ژەندنی ڕاستەقینەی ئاهەنگی قادری و یارسانی کەلەپووری تایبەتی خۆی هەیە، و باشترە لە دەفژەنانی ناو ئەو کەلەپوورانەوە فێری ببیت.
یەکەم سێ مانگت: پلانی ڕاهێنانی دەف
ڕۆژانە بیست تا سی خولەک ڕاهێنان باشترە لە دوو کاتژمێر تەنیا لە ڕۆژێکی هەینیدا، چونکە مەچەک و پەنجەکانت کاتیان پێویستە تا لەگەڵ ئامێرەکەدا ڕابێن.
هەفتەی ١ تا ٢: دانیشتن و دوو لێدان
- ٥ خولەک گرتنی دەف بەبێ ژەندن، و دڵنیابوونەوە لە شلیی دەستی چەپ
- ١٠ خولەک ئاڵوگۆڕی D و T بە ٦٠ لێدان لە خولەکێکدا
- ٥ خولەک ڕیتمی ١ (٢/٤)
هەفتەی ٣ تا ٦: زیادکردنی دەستی چەپ و ٦/٨
- گەرمکردنەوە بە ئاڵوگۆڕی D و T
- ڕیتمی ١ و ٢ لەگەڵ مێترۆنۆم
- ڕیتمی ٣ (٦/٨) بە هێواشی دەست پێ بکە و لەگەڵ تۆمارەکاندا بیژەنە
هەفتەی ٧ تا ١٢: شرقە، ئەڵقە و کێشی ناڕێک
- هەموو ڕۆژێک ٥ خولەک ڕاهێنانی شرقە، تەنانەت ئەگەر دەنگەکەی تێکچووش بێت
- ڕیتمی ٤ (٧/٨)
- ڕیتمی ٥ بۆ کۆنترۆڵی خێرایی
- لەگەڵ گۆرانیی تەواودا بیژەنە و کاتێک هەڵەت کرد مەوەستە
هەڵە باوەکانی سەرەتاکاران لە ژەندنی دەفدا
- توند گرتنی چوارچێوە. دەستی چەپی گرژ دەنگەکە دەکوژێت و مەچەکت ئازار دەدات. با دەفەکە لەسەر دەستت بحەسێتەوە.
- نوقمکردنی لێدان. دوای لێدانی بەس یەکسەر دەستت لە پێستەکە هەڵبگرە تاکوو دەفەکە بزرینگێتەوە.
- دەنگی زۆری ئەڵقەکان. لە کاتی ڕیتمەکاندا دەفەکە جێگیر ڕابگرە و لەرزاندن بۆ کۆتایی ڕستەکان هەڵبگرە.
- خێرایی پێش ڕێکی. ڕیتمێکی هێواش کە بە یەکسانی بژەنرێت زۆر بەنرختترە لە ڕیتمێکی خێرا کە لە کات دەرچێت.
- ڕاهێنان بەبێ موزیک. دوای یەکەم هەفتەکان، هەمیشە لەگەڵ گۆرانیی ڕاستەقینەدا بیژەنە. هەستی ڕیتم لەوێوە دێت.
لەگەڵ موزیکی ڕاستەقینەی کوردیدا ڕاهێنان بکە
خێراترین ڕێگا بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی دەف ئەوەیە لەگەڵ ئەو گرووپانەدا بیژەنیت کە بە باشی بەکاری دەهێنن. کامکارەکان، تیپە خێزانییەکەی سنە، نموونەیەکی باشن: لە تۆمارەکانیاندا دەف پاڵپشتی سەنتوور و کەمانچە دەکات نەک دەنگیان دابپۆشێت. لە بابەتەکەمان دەربارەی کامکارەکان زیاتر دەربارەیان بخوێنەوە.
بۆ ڕیتمی هەڵپەڕکێ، ڕێنمایی موزیکی زەماوەندی کوردی گۆڤەند و هەلای ڕوون دەکاتەوە، و لیستی ئێوارەی زەماوەندی کوردی کۆمەڵێک گۆرانیت دەداتێ بۆ ئەوەی لەگەڵیاندا دەف بژەنیت. ئەگەر دەتەوێت بزانیت بۆچی ئاوازەکان لەسەر ڕیتمەکەت بەو شێوەیە دەبیسترێن، مەقام چییە؟ بخوێنەوە.
بۆ بەستنەوەی ڕیتم بە نۆتەوە، گۆرانییەک لە کتێبخانەی نۆتە سۆرانییەکانمان بکەرەوە، کێشەکەی لە سەرەتای نۆتەکەدا بدۆزەرەوە، و یەکێک لە ڕیتمەکانی سەرەوە لە ژێریدا بژەنە.
پەرتووک بۆ قووڵبوونەوە
- «فن الإيقاع» (هونەری ڕیتم) نووسینی مەجدی ئیسحاق، پەرتووکێکی عەرەبییە دەربارەی ڕیتم و خولە ڕیتمییەکان. هەنگاوێکی باشی دواترە کاتێک لەگەڵ ڕیتمەکانی ئەم بابەتەدا ڕاهاتیت و دەتەوێت بزانیت خولی ڕیتمی چۆن دروست دەکرێت.
- «سۆڵفێجی لیریکی و ڕیتمی»، پەرتووکێکی کوردیی ڕاهێنانی سۆڵفێژ، بەسوودە بۆ ڕاهێنانی ژماردن و خوێندنەوە.
قسەی کۆتایی
دەف پاداشتی ئارامگرتن دەداتەوە. یەکەم ڕۆژ، دەنگی بەسێک دەردەهێنیت. یەکەم مانگ، ڕیتمێکی ٦/٨ ڕادەگریت. یەکەم ساڵ، دەست دەکەیت بە بیستنی بۆشایی نێوان لێدانەکان، کە موزیکی ڕاستەقینە لەوێدایە.
پەرتووکی «فن الإيقاع» لە کتێبخانەکەمان دابگرە، گۆرانییەک لە کۆمەڵەی نۆتە سۆرانییەکان هەڵبژێرە، و دەست بکە بە ژماردن.