ئەگەر لە تۆڕە کۆمەڵایەتییە کوردییەکاندا بۆ ڤیدیۆی زەماوەندێک لە ڕوها یان دیاربەکر یان دهۆک بگەڕێیت، ئەگەری زۆرە گۆرانییەکی ئیبراهیم تاتلیسەس ببیستیت. یەکێکە لە پڕفرۆشترین گۆرانیبێژەکانی مێژووی موزیکی تورکی، نازناوی «ئیبۆ» و «ئیمپراتۆر»ە، و لە ساڵی ١٩٧٠ەوە زیاتر لە چل ئەلبوومی بڵاوکردووەتەوە. هاوکات کوڕی دایکێکی کوردی ڕوهایە و لە ماڵەوە بە کوردی گەورە بووە.
ئەم وتارە بەم چاوە سەیری گۆرانییەکانی ئیبراهیم تاتلیسەس دەکات: ڕەگ و ڕیشەی، ئەو گۆرانییانەی خەڵک بۆیان دەگەڕێت، و ئەو چەند گۆرانییە کوردییە کەمەی کە بەڕاستی تۆماری کردوون. تەنها ئەوە دەنووسین کە بەڵگەی لەسەرە. تاتلیسەس زیاتر لە پەنجا ساڵە کەسایەتییەکی گشتییە و هەموو لاپەڕەکانی ژیانی خۆش نین، بەڵام سەرنجی ئێمە لێرەدا موزیکەکەیەتی.
ئیبراهیم تاتلیسەس بە کورتی
- لەدایکبوون: ١٩٥٢، ڕوها (شانلیئورفا)، بە ناوی ئیبراهیم تاتلی
- دۆخ: لە ژیاندایە (تا ٢٠٢٦)
- ڕەچەڵەک: باوکی عەرەب، دایکی کورد؛ بە کوردی و عەرەبی گەورە بووە
- شێواز: گۆرانیی فۆلکلۆری تورکی (تورکو)، ئەرابێسک و پۆپ؛ کەلەپووری گۆرانیی ڕوها
- دەنگ: بەتایبەتی بە «ئوزون هەوا» ناسراوە، واتە گۆرانیی بێ ڕیتمی درێژ، نزیک لە لاوکی کوردی
- گۆرانیی کوردی: «شەممامە» (لە ئەلبوومی یاغمورلا گەلەن کادین، ٢٠٠٩)، «ڕندا من»
- ناسراو بە: ئارامام، ماڤیشیم، موتلو ئۆل یەتەر، بەرنامەی تەلەفزیۆنیی «ئیبۆ شۆو»، و زیاتر لە ٤٠ ئەلبووم
منداڵی لە ڕوها
ئیبراهیم تاتلیسەس ساڵی ١٩٥٢ لە شاری ڕوها لەدایک بوو. باوکی عەرەب و دایکی کورد بوو، و لە ماڵەوە هەردوو زمانی فێر بوو؛ تورکی دواتر هات. باوکی لە منداڵییدا کۆچی دوایی کرد، خێزانەکە هەژار بوون، و نەچووە ئامادەیی. لە گەنجیدا نەیدەتوانی بخوێنێتەوە و بنووسێت، و لە منداڵییەوە کاری دەکرد. ناوی هونەرییەکەی لە ناوی بنەماڵەکەیەوە هاتووە، «تاتلی» واتە «شیرین»، و «تاتلیسەس» واتە «دەنگ شیرین».
ڕوها بۆ تێگەیشتن لە موزیکەکەی گرنگە. ئەم شارە کەلەپوورێکی بەهێزی گۆرانیی هەیە، لە «سیرە گەجەسی» واتە شەوانی درێژی گۆرانی لە نێوان هاوڕێیاندا، و لە «ئوزون هەوا»دا کە شێوازێکی دەنگیی بێ کێش و پڕ لە ڕازاندنەوەیە و زۆر نزیکە لە گۆرانیی بێ ڕیتمی گۆرانیبێژانی کورد. ڕوها هەروەها شارێکە کە سەدان ساڵە کوردی و عەرەبی و تورکی تێیدا پێکەوە قسەیان پێ دەکرێت. تێکەڵاوی ئەم سێ جیهانە هەر لە سەرەتاوە لە دەنگی تاتلیسەسدا دەبیسترێت.
ڕێگای هونەری: لە کاسێتەوە بۆ «ئیمپراتۆر»
تاتلیسەس یەکەم تۆماری ساڵی ١٩٧٠ کرد، لە تەمەنی نزیکەی ١٨ ساڵیدا. سەرکەوتنی ڕاستەقینەی لە حەفتاکاندا بە گۆرانیی فۆلکلۆریی «ئایاغیندا کوندورا» هات، کە لە هەموو تورکیا بڵاوبووەوە و کردی بە ئەستێرە. (سەرچاوەکان ساڵی جیاواز بۆ ئەم تۆمارە دەدەن، بۆیە ساڵەکەی نانووسین.)
لە هەشتاکان و نەوەدەکاندا بوو بە دەنگی سەرەکیی «ئەرابێسک»، موزیکی پۆپی هەستیار و پڕ لە کەمانی شارەکانی تورکیا، و هاوکات گۆرانیی فۆلکلۆری ناوچەکەی خۆیشی تۆمار دەکرد. گۆرانییەکانی وەک «موتلو ئۆل یەتەر» و «ماڤیشیم» ناوەکەیان خستە هەموو ماڵێکەوە. لە دەیان فیلمیشدا دەوری گێڕا، زۆربەیان لەسەر گۆرانییەکانی بنیات نرابوون، و لە ١٩٩٣ تا ٢٠١١ بەرنامەی تەلەفزیۆنیی خۆی «ئیبۆ شۆو»ی پێشکەش دەکرد. بە گشتی زیاتر لە چل ئەلبوومی بڵاوکردووەتەوە، لەوانە «سەلام ئۆلسون» («سڵاو بێت»، ١٩٩٩)، «نەدەن؟» («بۆچی؟»، ٢٠٠٨) و «یاغمورلا گەلەن کادین» (٢٠٠٩).
گۆرانیی «ئارامام» («پەیوەندیت پێوە ناکەم») زۆر لە سنووری تورکیا تێپەڕی. یەکێکە لەو گۆرانییانەی زۆرترین جار وەرگێڕدراون، و گۆرانیبێژانی جیهانی عەرەبی و وڵاتانی تریش وەشانی نوێیان لێ دروست کردووە.
لە ١٤ی ئازاری ٢٠١١دا، کاتێک لە ستۆدیۆی تەلەفزیۆنێک لە ئەستەنبوڵ دەهاتە دەرەوە، کەسانی نەناسراو تەقەیان لێکرد و گوللەیەک بەر سەری کەوت. دوای نەشتەرگەری و چاکبوونەوەیەکی درێژ، کە بەشێکی لە ئەڵمانیا بوو، ڕزگاری بوو. لەو کاتەوە کەمتر تۆمار دەکات و کەمتر دەردەکەوێت.
گۆرانییە کوردییەکانی
تاتلیسەس بۆ زۆربەی تەمەنی هونەریی بە تورکی تۆماری کرد. بەشێکی بەهۆی بازاڕەوە بوو و بەشێکی بەهۆی یاساوە: قەدەغەکردنی تۆماری کوردی لە تورکیا تەنها ساڵی ١٩٩١ هەڵگیرا، و تەنانەت دوای ئەوەش، گۆرانیی کوردی لە تەلەفزیۆنی سەرەکیی تورکیدا بۆ چەندین ساڵ هەستیار مایەوە. ئەم پاشخانە لە وتاری ئینگلیزیی چۆن موزیکی کوردی قەدەغە کرا باس کراوە.
بەڵام زمانی کوردی هەر زوو بەشێک بوو لە چیرۆکەکەی. ساڵی ١٩٨٦ لە تورکیا دادگایی کرا چونکە لە کۆنسێرتێکدا لە سوید گۆرانیی کوردیی گوتبوو، و ساڵی دواتر بێتاوان کرا. هەر ئەم دادگاییکردنە پیشان دەدات بارودۆخەکە چۆن بوو: گوتنی گۆرانییەکی کوردی لە دەرەوەی وڵات دەکرا بگاتە دادگا لە ناوەوە.
«شەممامە» (٢٠٠٩)
وەرچەرخانە ڕوونەکە لە ئایاری ٢٠٠٩دا بە ئەلبوومی «یاغمورلا گەلەن کادین» («ئەو ژنەی لەگەڵ باران هات») هات، کە گۆرانیی فۆلکلۆری کرمانجیی «شەممامە»ی تێدا بوو. بەپێی وتاری ویکیپیدیا دەربارەی ئەلبوومی «نەدەن؟»ی ٢٠٠٨، ئەو ئەلبوومە هێشتا هیچ گۆرانییەکی کوردیی تێدا نەبوو، و «شەممامە» لە ساڵی دواتردا ئەو «دیوارە»ی شکاند. ڕۆژنامەی میللیەت ئەو کات ڕایگەیاند کە ئەلبوومەکە باش فرۆشرا و پلاکی ئاڵتوونی وەرگرت.
«شەممامە» گۆرانییەکی کەلەپوورییە. شەممامە جۆرە کاڵەکێکی بچووک و بۆنخۆشە، و لە گۆرانییەکەدا ناوێکە بۆ کچێکی جوان و ناسک. هاوکات ئاوازی گۆڤەند و هەڵپەڕکێیە و لە زەماوەندی کوردیدا دەژەنرێت. ئەگەر هەڵپەڕکێکە بزانیت، گۆرانییەکە دەناسیتەوە. وتاری موزیکی زەماوەندی کوردی، گۆڤەند و هەڵپەڕکێ ڕوونی دەکاتەوە ئەم گۆرانییانەی سەما چۆن کار دەکەن.
«ڕندا من»
تاتلیسەس گۆرانیی «ڕندا من» («جوانەکەم»)یشی تۆمار کردووە، کە گۆرانییەکی دڵداریی کرمانجییە. ئەم گۆرانییە بیرمان دەخاتەوە کە گۆرانیی کوردیش خاوەنی هەیە. گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری کورد بەیتۆجان (بەیتوڵڵا گونەری، ١٩٥٥–٢٠٢٣)، گۆرانینووسێکی خەڵکی فارقین (سیلڤان) کە دوای کودەتای ١٩٨٠ چەندین ساڵ زیندانی کرا و دواتر لە سوید لە تاراوگەدا ژیا، و لە ساڵانی قەدەغەی تۆماری کوردیدا گۆرانییەکی خۆی، «یان مرن یان دیاربەکر»، قەدەغە کرابوو، سکاڵای لە تاتلیسەس تۆمار کرد و گوتی ئەم گۆرانییە بەرهەمی خۆیەتی بە ناوی «ئاگر کەتیە دلێ من»، و ناوەکەی گۆڕدراوە و بێ ڕێگەپێدان تۆمار کراوە. لە ئەیلوولی ٢٠١٦دا، دوای دۆسیەیەک کە نزیکەی پانزە ساڵی خایاند، دادگای مافی بیری ئەستەنبوڵ بڕیاری بە قازانجی بەیتۆجان دا و تاتلیسەسی بە پێدانی قەرەبوو سزا دا.
ئەم دۆسیەیە باس دەکەین چونکە بەشێکە لە تۆمارەکە، و چونکە بۆ هەر کەسێک کە موزیکی کوردیی لا گرنگە، گرنگە. زۆر گۆرانی کە لە تورکیا و کوردستان خۆشەویستن، لە بنەڕەتدا گۆرانیی فۆلکلۆری کوردی یان بەرهەمی ئاوازدانەرانی کورد بوون، و هەمیشە ناوی خاوەنەکەیان نەهاتووە. هەمان پرسیار کاتێک دێتە پێشەوە کە موزیکی کوردی، فارسی، عەرەبی و تورکی (بە ئینگلیزی) بەراورد دەکەین: کەلەپوورگەلێک کە سەدان ساڵە ئاواز لە یەکتری وەردەگرن.
باشترین گۆرانییەکانی ئیبراهیم تاتلیسەس
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە زۆرترین گەڕانیان بۆ دەکرێت. کۆمەڵەی یەکەم بە تورکین؛ دوو دواییەکە بە کرمانجین.
گۆرانییە تورکییە ناودارەکان
- ئارامام (Aramam، «پەیوەندیت پێوە ناکەم»): لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ناسراوترین گۆرانییەتی.
- ماڤیشیم (Mavişim، «چاوشینەکەم»): گۆرانییەکی دڵدارییە و یەکێکە لەو گۆرانییانەی زۆرترین گەڕانیان بۆ دەکرێت.
- موتلو ئۆل یەتەر (Mutlu Ol Yeter، «تەنها بەختەوەر بە»): گۆرانییەکی کلاسیکی ئەرابێسک.
- هایدی سۆیلە (Haydi Söyle، «دە پێم بڵێ»): زۆر دووبارە گوتراوەتەوە و وەرگێڕدراوە.
- سەندەن ئینساف دیلەر یارین (Senden İnsaf Diler Yarın، «سبەینێ بەزەیی لە تۆ دەخوازێت»): لە ئەلبوومی «نەدەن؟»ی ٢٠٠٨.
- ئایاغیندا کوندورا (Ayağında Kundura، «پێڵاو لە پێیدا»): ئەو گۆرانییە ڕوهاییەی ناوداری کرد.
گۆرانییە کوردییەکان
- شەممامە (Şemmame): گۆرانیی سەمای کرمانجی لە «یاغمورلا گەلەن کادین» (٢٠٠٩).
- ڕندا من (Rinda Min، «جوانەکەم»): گۆرانییەکی دڵداریی کرمانجی، کە دۆسیەی بەیتۆجانی لەسەر بوو.
میرات
ئیبراهیم تاتلیسەس یەکێکە لە دەنگە دیارەکانی موزیکی پۆپی تورکی. شێوازی گوتنی «ئوزون هەوا»کەی، بە نۆتە درێژەکان و ڕازاندنەوە زۆرەکانییەوە، نەوەیەک لە گۆرانیبێژانی باکووری کوردستان و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا لاسایییان کردووەتەوە. گۆرانییەکانی لە زەماوەند و ئاهەنگی تورک و کورد و عەرەبدا دەگوترێن.
میراتەکەی ئاڵۆزیشە و ڕاستە بە ڕوونی بیڵێین. ژیانی گشتیی دۆسیەی یاسایی و تۆمەتی گرانی تێدا بووە، کە ڕۆژنامەکانی تورکیا بە فراوانی بڵاویان کردووەتەوە. هەروەها لە کاتە جیاوازەکاندا ناسنامەی خۆی بە شێوەی جیاواز باس کردووە؛ چەند جار بەم ڕستەیە کورتی کردووەتەوە: «باوکم عەرەبە، دایکم کوردە، منیش تورکم». هەندێک گوێگری کورد وەک دەنگێکی کوردی دەیبینن کە ساڵانێکی زۆری پێچوو تا بە زمانی دایکی گۆرانی بڵێت؛ هەندێکی تر تەنها وەک ئەستێرەیەکی تورک. هەردوو بۆچوون هەن، و بڕیارەکە بۆ خوێنەر جێ دەهێڵین.
پەیوەندیی کوردی
ئەوەی بە دڵنیاییەوە دەتوانرێت بگوترێت:
- خێزان و زمان: دایکی کورد بوو، و کوردی یەکێک بوو لە یەکەم زمانەکانی.
- گۆرانیی کوردیی تۆمارکراو: «شەممامە» (٢٠٠٩) و «ڕندا من» هەردووکیان بە کرمانجین.
- دەنگێکی هاوبەشی ناوچەیی: شێوازی گۆرانیی ڕوها و «ئوزون هەوا» خزمی نزیکی گۆرانیی بێ ڕیتمی گۆرانیبێژانی کوردی هەمان ناوچەن. زۆربەی موزیکی ئەو ناوچەیە، کوردی و تورکی، لەسەر هەمان خێزانە مەقامەکان بنیات نراوە. یەکێک لە باوترینەکان مەقامی حیجازە، بە دووەمی زیادکراوە تایبەتەکەیەوە، کە لە سەرانسەری ئەرابێسکدا دەیبیستیت.
- ئامێری هاوبەش: ساز یان باغلامە کە هاوڕێی زۆربەی گۆرانیی فۆلکلۆری ئەنادۆڵە، هێندەی تورکی ئامێرێکی کوردییە، هەروەها زورنا کە پێشەنگی ئەو هەڵپەڕکێیانەیە کە گۆرانییەکانی تێیاندا دەژەنرێن.
- ناوبانگ لە کوردستان: گۆرانییەکانی لە سەرانسەری ناوچە کوردییەکاندا دەژەنرێن، بەتایبەتی لە زەماوەنددا، کە «شەممامە» بە سروشتی لە تەنیشت گۆرانییە کرمانجییەکانی هەڵپەڕکێدا جێی خۆی دەکاتەوە.
ئەگەر «شەممامە»ت بەدڵە و گۆرانیی سەمای کوردیی زیاترت دەوێت، لیستی ئێوارەی زەماوەندی کوردی هەنگاوی دواترە.
لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- بۆ دەنگەکەی: «ماڤیشیم» و «موتلو ئۆل یەتەر». پاشان ئوزون هەوایەکی بگرە و سەرنج بدە چۆن دەنگەکەی لەسەر یەک بڕگە درێژ دەبێتەوە و بە ئازادی بەرز و نزم دەبێتەوە، نزیک لەو شێوەیەی لە لاوکی کوردیدا دەیناسین.
- بۆ لایەنە نێودەوڵەتییەکەی: «ئارامام».
- بۆ لایەنە کوردییەکەی: «شەممامە»، پاشان «ڕندا من».
- بۆ چیرۆکی گۆرانیبێژێکی تری ڕەچەڵەک کورد لە تورکیا: ژیاننامەی ئەحمەد کایا بخوێنەوە، کە دوای ئەوەی گوتی دەیەوێت بە کوردی گۆرانی بڵێت ناچار کرا وڵات بەجێبهێڵێت. بەراوردی ئەم دوو چیرۆکە نیشان دەدات لە نێوان ١٩٩٩ و ٢٠٠٩دا چەند شت گۆڕا.
- بۆ ناسینی خاوەنی «ڕندا من»: سەردانی پەڕەی بەیتۆجان بکە.
گۆرانییە کوردییەکانی تاتلیسەس کەمن، بەڵام ڕاستییەکی گەورەتر نیشان دەدەن: زۆربەی موزیکی ئەو ناوچەیە ڕەگی کوردیی هەیە. بانگهێشتت دەکەین سەردانی پەڕەی ئیبراهیم تاتلیسەس بکەیت، پاشان سەیری گۆرانییە کرمانجییەکانی کتێبخانەی نۆتەکەمان بکەیت و ببینیت زۆرێک لەو ئاوازانە لە کوێوە دەستیان پێکردووە.