کەم گۆرانیبێژ هەن کە خەڵک بە یەک شەو هێندەی هەموو تەمەنی هونەرییان بیریان بکەوێتەوە. ئەحمەد کایا یەکێکە لەوان. نزیکەی پانزە ساڵ یەکێک بوو لە فرۆشیارترین گۆرانیبێژەکانی تورکیا؛ ژەنیارێکی باغلامە کە دەنگە گڕەکەی و گۆرانییە ناڕەزاییەکانی هۆڵ و دووکانی کاسێتیان پڕ دەکرد. پاشان، لە فێبریوەری ١٩٩٩دا، لە تەلەفزیۆنێکی ڕاستەوخۆدا گوتی دەیەوێت گۆرانییەک بە کوردی بڵێت. چەند مانگ دواتر لە دەرەوەی وڵات بوو، و دوو ساڵ دواتر لە پاریس، لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا، کۆچی دوایی کرد.
ئەم ژیاننامەی ئەحمەد کایایە هەموو چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە: منداڵی مەلەتیا، ئەو گۆرانییانەی ناودارییان کرد، ئەو شەوەی هەموو شتێکی گۆڕی، و بۆچی کورد لە دیاربەکرەوە تا سلێمانی هێشتا گۆرانییەکانی دەڵێنەوە.
ئەحمەد کایا بە کورتی
- لەدایکبوون: ٢٨ی ئۆکتۆبەری ١٩٥٧، مەلەتیا، تورکیا
- کۆچی دوایی: ١٦ی نۆڤەمبەری ٢٠٠٠، پاریس، فەرەنسا (جەڵتەی دڵ)، لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا
- گۆڕ: گۆڕستانی پێر لاشێز، پاریس
- ڕەچەڵەک: باوکی کوردی ئەدیەمان، دایکی تورک
- شێواز: گۆرانیی فۆلکلۆر و ناڕەزایی تورکی، کە پێی دەگوترێت «ئۆزگون مووزیک»
- ئامێر: باغلامە (ساز)
- زمان: زۆربەی بە تورکی؛ گۆرانیی کوردیی «کاروان» دوای مردنی بڵاوکرایەوە
- ناسراو بە: گۆرانییە ناڕەزاییەکانی، ڕووداوی ئاهەنگی ١٩٩٩، و مردن لە تاراوگە
منداڵی لە مەلەتیا
ئەحمەد کایا لە ٢٨ی ئۆکتۆبەری ١٩٥٧ لە شاری مەلەتیا لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا لەدایک بوو، بچووکترینی پێنج منداڵ بوو. باوکی کوردێکی پارێزگای ئەدیەمان بوو و لە کارگەیەکی چنینی حکومی کاری دەکرد، دایکیشی تورک بوو. ئەم ماڵە تێکەڵە بۆ تێگەیشتن لە هەموو چیرۆکەکە گرنگە: کایا بە تورکی گەورە بوو، بە تورکی گۆرانیی گوت، ملیۆنان کاسێتی بە گوێگرانی تورک فرۆشت، بەڵام هەرگیز واز لەوە نەهێنا بڵێت کوردم.
مۆسیقا زوو هاتە ژیانییەوە. ئەو ئامێرەی شکڵی پێدا باغلامە بوو، واتە سازی دەسک درێژ، کە لە ناوەندی مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی و تورکیدایە لە ئەنادۆڵ. هەر لە منداڵییەوە لێی دەدا و پێش تەمەنی دە ساڵی لەبەردەم خەڵکدا گۆرانیی گوت. لە گەنجیدا چووە ئەستەنبوڵ، سەربازییەکەی وەک مۆسیقاژەن تەواو کرد و پاشان لە باندی گۆرانیبێژانی تردا بژێوی خۆی پەیدا دەکرد.
ڕێگای هونەری: دەنگی گەڕەکە هەژارەکان
یەکەم ئەلبوومی، «ئاغلاما بەبەیم» (Ağlama Bebeğim، واتە «مەگری منداڵەکەم»)، ساڵی ١٩٨٥ دەرچوو، هەر لە هەمان ساڵدا «ئاجیلارا توتونماک» (Acılara Tutunmak، «دەست گرتن بە ئازارەوە») بڵاوکرایەوە. تورکیا تەنها چەند ساڵێک بوو لە کودەتا سەربازییەکەی ١٩٨٠ تێپەڕیبوو. زۆر شاعیری چەپ لە زیندان یان لە تاراوگە بوون، و خوێندکار و کرێکار و کۆچبەرانی گەڕەکە هەژارەکانی ئەستەنبوڵ چاوەڕێی گۆرانییەک بوون کە قسەی ئەوان بکات.
کایا ئەو گۆرانییانەی پێدان. شیعری شاعیرانی وەک ناظم حیکمەت و ئەحمەد عارفی کرد بە گۆرانی لەسەر ئاوازی سادە و بەهێزی باغلامە. جگە لەوان شیعری ئاتیلا ئیلهان، جان یوجەل، حەسەن حوسێن کۆرکمازگیل و یوسف هایالۆغڵووی گوتەوە. دەنگی زبر و نزیک لە قسەکردن بوو، وەک ئەوەی پیاوێک لەو دیوی مێزەکەوە قسەت لەگەڵ بکات، نەک ئەستێرەیەکی بریقەدار.
لە کۆتایی هەشتاکان و نەوەدەکاندا نزیکەی هەموو ساڵێک ئەلبوومێکی دەردەکرد، لەوانە «شافاک تورکوسو» (١٩٨٦)، «یۆرگون دیمۆکرات» (١٩٨٧)، «باشکالدیریۆروم» (١٩٨٨)، «سەڤگی دوڤاری» (١٩٩٠) و «باشیم بەلادا» (١٩٩١). ساڵی ١٩٩٤ «شارکیلاریم داغلارا» (Şarkılarım Dağlara، واتە «گۆرانییەکانم بۆ چیاکان») دەرچوو. لە تورکیای ١٩٩٤دا، کە جەنگ لە باکووری کوردستان لە لووتکەدا بوو، وشەی «چیا» وشەیەکی بێلایەن نەبوو، و زۆر گوێگر ئەلبوومەکەیان وەک قسەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر ئەو جەنگە بیست. دوایین ئەلبوومی لە ژیانیدا «دۆستا دوشمانا کارشی» (١٩٩٨) بوو.
١١ی فێبریوەری ١٩٩٩: شەوی خەڵاتەکە
لە ١١ی فێبریوەری ١٩٩٩دا، کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی گۆڤارەکانی تورکیا ئاهەنگی ساڵانەی خەڵاتی مۆسیقای لە ئەستەنبوڵ ساز کرد و لە تەلەفزیۆن پەخش کرا. کایا بۆ وەرگرتنی خەڵاتی «مۆسیقاژەنی ساڵ» ئامادە بوو. لە وتەکەیدا گوتی چونکە ڕەچەڵەکی کوردە، دەیەوێت لە ئەلبوومی داهاتوویدا گۆرانییەکی کوردی دابنێت و ڤیدیۆیەکی بۆ دروست بکات.
کاردانەوەکە یەکسەر بوو. بەشێک لە ئامادەبووانی ناودار هاواریان لێکرد و هەندێکیان چەتاڵ و چەقۆیان بەرەو مێزەکەی هاویشت. هاوسەرەکەی، گولتەن کایا، دواتر گێڕایەوە کە ئەو ژن و پیاوە شیکپۆشانە لە ناکاو «بوون بە دڕندە». هونەرمەندانی تر لەسەر شانۆکە بە گۆرانیی نەتەوەپەرستانە وەڵامیان دایەوە.
ڕۆژانی دواتر خراپتر بوون. ڕۆژنامەی «حوڕیەت» وێنەیەکی بڵاوکردەوە و گوتی کایا لەبەردەم ئاڵای پەکەکەدا گۆرانیی گوتووە، و داواکاری گشتی دۆسیەی لەسەر کردەوە. لە حوزەیرانی ١٩٩٩دا چووە فەرەنسا. لە مارتی ٢٠٠٠دا دادگایەکی تورکیا بە ئامادەنەبوونی خۆی سێ ساڵ و نۆ مانگ زیندانی بەسەردا سەپاند بە تۆمەتی «پڕوپاگەندەی جوداخوازی».
دەبێت ڕوون بین لەوەی چی داوا کردبوو: بانگەشەی توندوتیژی نەکرد و بەیاننامەی سیاسی نەخوێندەوە. تەنها گوتی دەیەوێت گۆرانییەک بە زمانی باوکی بڵێت. ئەوەی ئەمە بەس بوو بۆ کۆتایی هێنان بە ژیانی لە تورکیا، زۆر شت لەسەر ئەوە دەڵێت کە مۆسیقای کوردی لەو سەردەمەدا چۆن مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. ئەم مێژووە لە وتارێکی ئینگلیزیماندا بە ناوی چۆن مۆسیقای کوردی قەدەغە کرا باس کراوە.
تاراوگە و مردن لە پاریس
کایا دوایین مانگەکانی ژیانی لە پاریس بەسەر برد و کاری لەسەر بەرهەمی نوێ دەکرد. لە ١٦ی نۆڤەمبەری ٢٠٠٠دا بە جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کرد، تەمەنی ٤٣ ساڵ بوو. دوای ڕێوڕەسمێکی قەرەباڵغ لە گۆڕستانی پێر لاشێز نێژرا. کاتێک ساڵی ٢٠٢١ گۆڕەکەی تێکدرا، ڕووداوەکە بوو بە هەواڵ، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە هێشتا چەند بۆ خەڵک گرنگە.
دوای مردنی چەند ئەلبوومێکی بڵاوکرانەوە، لەوانە «هۆشچاکالین گۆزوم» (٢٠٠١)، «بیراز دا سەن ئاغلا» (٢٠٠٣)، «کالسین بەنیم داڤام» (٢٠٠٥) و «گۆزلەریم بین یاشیندا» (٢٠٠٦). «هۆشچاکالین گۆزوم» گۆرانیی کوردیی «کاروان»ـی تێدا بوو. ئەو گۆرانییەی بووە هۆی دوورخرانەوەی، کاتێک بڵاوبووەوە کە خۆی نەمابوو.
بەرهەمە دیارەکان
ئەگەر تازە دەتەوێت ئەحمەد کایا بناسیت، ئەم سێ ئەلبوومە وێنەیەکی باشی دەدەن:
- «ئاغلاما بەبەیم» (١٩٨٥): یەکەم ئەلبووم. ڕاستەوخۆ و بێ ڕازاندنەوە، ڕاگەیاندنی جۆرێکی نوێی گۆرانیبێژی ناڕەزایی بوو.
- «شارکیلاریم داغلارا» (١٩٩٤): ڕوونترین تۆماری سیاسیی، لە لووتکەی جەنگدا.
- «هۆشچاکالین گۆزوم» (٢٠٠١): ئەلبوومی دوای مردن کە «کاروان»ـی تێدایە، ماڵئاوایییەکی دڵتەزێن.
باشترین گۆرانییەکانی ئەحمەد کایا
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە خەڵک زۆرتر بۆیان دەگەڕێت. هەموویان بە تورکین جگە لە «کاروان»:
- کارا یازی (Kara Yazı، «چارەنووسی ڕەش»): یەکێک لە گەڕاوترین گۆرانییەکانی، لاوانەوەیەکی هێواش لەسەر چارەنووسێک کە ڕزگاربوون لێی نییە.
- نەرەدەن بیلەجەکسینیز (Nereden Bileceksiniz، «ئێوە لە کوێوە بزانن»): گۆرانییەکی تووڕەیی و خەم بۆ ئەوانەی هەرگیز ئازاریان نەچەشتووە.
- کاتلیمە فەرمان (Katlime Ferman، «فەرمانی کوشتنم»): گۆرانییەکی سەرسەخت لە کۆتایی هەشتاکانەوە.
- شیرە غەزەلە (Şiire Gazele): گۆرانییەکی دڵداری کە لایەنی نەرمی نیشان دەدات.
- ئاغلاما بەبەیم (Ağlama Bebeğim، «مەگری منداڵەکەم»): گۆرانیی ناونیشانی یەکەم ئەلبوومی.
- کاروان (Karwan): گۆرانییە کوردییەکەی، کە دوای مردنی لە «هۆشچاکالین گۆزوم»دا بڵاوکرایەوە.
میرات
ناوبانگی ئەحمەد کایا دوای مردنی کاڵ نەبووەوە، بەڵکو گەورەتر بوو. ئەلبوومەکانی هەر دەفرۆشرێن، و گۆرانییەکانی لە خۆپیشاندان و کۆبوونەوەی خوێندکاران و شەوانی کۆمەڵگای کوردی لە سەرانسەری ئەوروپادا دەگوترێنەوە.
تورکیا خۆی بە هێواشی بۆچوونی بەرامبەری گۆڕی. ساڵی ٢٠١٢ هەمان کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسان کە ئاهەنگی ١٩٩٩ی ساز کردبوو خەڵاتێکی تایبەتیی پێبەخشی. ساڵی ٢٠١٣ دوای مردنی خەڵاتی گەورەی سەرۆکایەتی بۆ کولتوور و هونەر لە بەشی مۆسیقادا پێدرا. بۆ هەندێک لە هەوادارانی ئەمە وەک داوای لێبوردنێکی دواکەوتوو بوو، بۆ هەندێکی تر زۆر درەنگ هات.
لە پاریس، ساڵی ٢٠٠١ «ناوەندی کولتووریی کوردیی ئەحمەد کایا» لە شەقامی دانگیەن دامەزرا. وانەی زمان و مۆسیقا و سەمای کوردی دەڵێتەوە و بووە بە یەکێک لە شوێنە سەرەکییەکانی کۆبوونەوەی کوردانی فەرەنسا. بەم جۆرە ناوی کایا بوو بە بەشێک لە ژیانی کوردی لەو تاراوگەیەی کە ناچار کرا بچێتە ناوی.
پەیوەندیی کوردی
ئەحمەد کایا کەسایەتییەکی جیاوازە لە مۆسیقای کوردیدا. دەنگبێژ نەبوو، زۆربەی تەمەنی هونەریی بە کرمانجی یان سۆرانی گۆرانیی نەگوت، و شێوازەکەی لە فۆلکلۆری تورکی و شیعری چەپەوە هاتبوو نەک لە گۆرانیی گوندی کوردی. کەواتە بۆچی کورد هێندە بە هی خۆی دەزانێت؟
- ناسنامە: لە سەردەمێکدا کە گوتنی «من کوردم» لە تەلەفزیۆن مەترسیدار بوو، بە ئاشکرا گوتی، و باجەکەی بە ماڵ و وڵاتی دا.
- ئامێرێکی هاوبەش: ئەو باغلامەیەی لێی دەدا هەمان سازی مۆسیقاژەنانی کوردی باکوورە. هونەرمەندانی وەک شیڤان پەروەر دەنگی خۆیان لەسەر هەمان ئامێر بنیات نا.
- تاراوگەی هاوبەش: ڕێگای کایا، لە شانۆوە بۆ دادگا و بۆ پاریس، دووبارەکردنەوەی چیرۆکی زۆر هونەرمەندی کوردە. شیڤان پەروەر ساڵی ١٩٧٦ تورکیای بەجێهێشت و ئەوانی تریش دوای کودەتای ١٩٨٠ دوای کەوتن. ئەم چیرۆکە لە وتاری ئینگلیزیی مۆسیقای ناڕەزایی کوردی لە تاراوگە گێڕدراوەتەوە.
- ناوبانگ لە کوردستان: گۆرانییەکانی لە باکوور بەربڵاون، و لە باشووریش خوێنەری بەردەوامی هەیە؛ بۆیە لە ویکیپیدیای سۆرانیدا یەکێکە لە هونەرمەندە زۆر خوێندراوەکان.
ئەگەر گۆرانییەکانی دەتجووڵێنن، هەمان هەستی دووری و حەسرەت لە گۆرانییە کوردییەکانی لیستی گۆرانیی حەسرەت و غەریبیدا دەبینیتەوە.
لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- یەک گۆرانی: «کارا یازی». دەنگی لە نزیکترین و دڵسۆزترین حاڵەتیدا.
- پاشان ئەلبوومێکی تەواو: «شارکیلاریم داغلارا» (١٩٩٤).
- پاشان گۆرانییە کوردییەکەی: «کاروان»، لە «هۆشچاکالین گۆزوم» (٢٠٠١). گوێی لێ بگرە و بزانە چەند نرخی بۆی دا.
- بۆ زانیاریی زیاتر: دەربارەی ئەو هونەرمەندانەی تر کە مۆسیقای کوردییان بە قەدەغەکردن و تاراوگەدا تێپەڕاند، هونەرمەندە بەناوبانگەکانی کورد بخوێنەوە.
ئەحمەد کایا هەرگیز نەیتوانی ئەو ئەلبوومە کوردییە دروست بکات کە ساڵی ١٩٩٩ باسی کرد. بەڵام ئەو پرسیارەی ئەو شەوە کردی، ئایا مرۆڤ مافی هەیە بە زمانی دایک و باوکی گۆرانی بڵێت، مۆسیقای کوردی لەو کاتەوە چەندین جار وەڵامی داوەتەوە. بانگهێشتت دەکەین سەیری نۆتە کرمانجییەکانی کتێبخانەکەمان بکەیت، ئەو گۆرانییانەی هونەرمەندانی وەک ئەو بۆ مانەوەیان خەباتیان کرد.