پیانۆ بۆ مۆسیقای کوردی دروست نەکراوە، کەچی ڕۆژ لە دوای ڕۆژ فێرخوازی کوردی زیاتر دەیانەوێت ئەو گۆرانییانەی لەگەڵیان گەورە بوون لەسەر پیانۆ بیانژەنن. هەواڵی خۆش ئەوەیە کە زۆرێک لە ئاوازە فۆلکلۆرییە کوردییەکان بە جوانی لەسەر پیانۆ دەژەنرێن، و هەندێکیان هێندە سادەن کە لە یەکەم هەفتەتدا دەتوانیت بیانژەنیت. ئەم ڕێنمایییە نیشانت دەدات لە کتێبخانە بێبەرامبەرەکەی کوردنۆتدا بە کام گۆرانییانە دەست پێ بکەیت، چۆن نۆتەکان بخوێنیتەوە، چۆن دەستی چەپ زیاد بکەیت، و چی بکەیت لەگەڵ ئەو نۆتانەی پیانۆ بە سادەیی نییەتی.
پێش دەستپێکردن چیت پێویستە
- پیانۆ یان کیبۆرد. هەر کیبۆردێک کلیلی قەبارە تەواوی هەبێت بۆ ئەم ڕێنمایییە بەسە.
- خوێندنەوەی سەرەتایی هێڵی نۆتە. پێویستە بزانیت نۆتەکانی کلیلی سۆڵ لەسەر کیبۆرد لە کوێن. ئەگەر نایزانیت، یەکەمجار ڕێنماییەکەمان بۆ خوێندنەوەی نۆتەی مۆسیقای کوردی بخوێنەرەوە. باسی هێڵی نۆتە، نیشانەی کات، ڕازاندنەوە و نیشانەی دووبارەکردنەوە دەکات کە لە نۆتە کوردییەکاندا بەکار دێن.
- تۆمارە دەنگییەکە. هەر لاپەڕەیەکی نۆتە لە کوردنۆت پێشبینینێکی MP3ی هەیە. پێش ژەنین گوێی لێ بگرە. گۆرانی کوردی لە دەنگدا دەژی، و تۆمارەکە ئەو شتانەت پێ دەڵێت کە لاپەڕەکە ناتوانێت بیڵێت.
نۆتەکانی کوردنۆت چۆن نووسراون
پێش هەڵبژاردنی گۆرانی، باشە بزانیت لەسەر لاپەڕەکە چی دەبینیت. فایلە MusicXMLـەکانی گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکانی کتێبخانەکەمان پشکنی، و سێ خاڵ بۆ هەموویان ڕاستە:
- ١. نۆتەی ئاوازن. هەر نۆتەیەک ئاوازەکەت پێ دەدات، نەک ڕێکخستنێکی پیانۆ. هیچ هێمای ئاکۆردیان تێدا نییە، بۆیە دەستی چەپ خۆت بنیات دەنێیت (بڕوانە خوارەوە).
- ٢. تەنها دیێز و بێمۆڵی ئاسایی بەکار دەهێنن. هیچ یەک لە فایلەکان نیشانەی نیوە بێمۆڵ یان نیوە دیێزی تێدا نییە. هەموو نۆتەیەکی سەر لاپەڕەکە لەسەر پیانۆ هەیە. لەو شوێنانەی گۆرانیبێژ لەوانەیە نۆتەیەک کەمێک نزمتر بڵێت، نۆتەکە نزیکترین پلەی ستانداردی نووسیوە.
- ٣. لە مەودایەکی ئاسوودەدان. زۆربەی ئاوازەکان لە نێوان سۆڵی سەرووی دۆی ناوەڕاست و می یان فای سەرەوەی هێڵی نۆتەدا دەمێننەوە، زۆرجار لەناو یەک ئۆکتاڤدا. دەستی ڕاستت کەم جار پێویستی بە جووڵەی دوور دەبێت.
هەر لاپەڕەیەکی نۆتە فایلی MusicXMLیشی هەیە. لە بەرنامەیەکی بێبەرامبەری نۆتەنووسی وەک MuseScore بیکەرەوە، ئەوکات دەتوانیت خێرایی لێدانەکە کەم بکەیتەوە، گۆرانییەکە بگوازیتەوە بۆ ئاوازێکی ئاسانتر، یان کۆپییەکی گەورەتر چاپ بکەیت.
هەڵبژاردنی یەکەم گۆرانییەکانت
گۆرانییەکانی کتێبخانەکەمان بە پێی ژمارەی ئەو نۆتە جیاوازانەی بەکاریان دەهێنن گرووپ کردووە، کە لە خودی نۆتەکانەوە پێوراون.
ئاستی ١: سێ یان چوار نۆتە
- ئاسێ (کرمانجی). هەشت بار لە ٢/٢ کە تەنها سۆڵ، لا و سی بەکار دەهێنێت. ئەگەر تا ئێستا گۆرانییەکی کوردیت نەژەنیوە، لێرەوە دەست پێ بکە.
- با وابێ (سۆرانی). شازدە بار لە ٤/٤ تەنها لەسەر سێ نۆتە: سۆڵ، لا و سی بێمۆڵ. ئەو بێمۆڵەت فێر دەکات کە لە زۆربەی نۆتە کوردییەکاندا دەردەکەوێت.
- باران بارانە (سۆرانی). بیست بار لە ٢/٤ کە تەنها دۆ، ڕێ و می بەکار دەهێنێت، ئاسانترین کلیلەکانی پیانۆ.
- ئاڤا سۆر گولا (کرمانجی). هەشت بار لە ٤/٤ لەسەر فا دیێز، سۆڵ، لا و سی.
- بەربانەکێ (کرمانجی). تەنها چوار بار لەسەر سی، دۆ، ڕێ و می. باشە بۆ ڕاهێنان لەسەر ڕستەیەکی کورت تا ڕەوان دەبێت.
ئاستی ٢: دەنگی مەقامی کورد
ئەم گۆرانییانە تەنها چوار نۆتە بەکار دەهێنن، ڕێ، می بێمۆڵ، فا و سۆڵ، کە چوار نۆتەی یەکەمی مەقامی کوردن لەسەر ڕێ. نیوەدەنگەکەی خوارەوە ڕەنگە تاریک و نەرمەکەیان پێ دەبەخشێت، و هەموو نۆتەکان لەسەر پیانۆ هەن.
- ئای لێ نورێ، لە ٦/٨.
- اللە اللە، لە ٤/٤.
- ئاخ هنارێ هنارێ، لە ٢/٤.
ئاخ لۆلۆی زاڤا هەمان نەخشە بەکار دەهێنێت بەڵام لە لاوە دەست پێ دەکات (لا، سی بێمۆڵ، دۆ، ڕێ) و تەنها هەشت بار درێژە.
ئاستی ٣: گۆرانیی درێژتر و دەنگی حیجاز
- بارانە (سۆرانی). سی بار لە ٢/٤. سەرنجی بازدانەکە بدە لە لا بێمۆڵەوە بۆ سی: ئەو هەنگاوە فراوانە، کە پێی دەوترێت دووەمی زیادکراو، واژۆی مەقامی حیجازە. لەسەر پیانۆ سێ نیوەدەنگە و دروست دەنگ دەداتەوە.
- ئارامی گیانم (سۆرانی). بیست بار لە ٤/٤، یەکێک لە نەرمترین گۆرانییە سۆرانییەکان. کاتێک ئاسوودە بوویت، یەکەم گۆرانیی «ڕاستەقینە»ی باشە.
- بای شەماڵ (سۆرانی). چل و دوو بار لە ٦/٤ بە چوار بێمۆڵ لە نیشانەی ئاوازدا. بیهێڵەرەوە تا ئەو کاتەی بە ئاسانی بێمۆڵەکان دەخوێنیتەوە.
لیستی فۆلکلۆری سۆرانی بۆ سەرەتاکان ڕێگایەکی باشە بۆ بیستنی گۆرانیی زیاتر پێش هەڵبژاردن.
خوێندنەوەی نۆتەکە، هەنگاو بە هەنگاو
- ١. نیشانەی ئاواز بپشکنە. زۆربەی نۆتە کوردییەکانمان یەک یان چەند بێمۆڵێکیان هەیە. سی بێمۆڵ بە جیاوازییەکی زۆر باوترینە. بێمۆڵەکان لەسەر کاغەزە چاپکراوەکەت بخە ناو بازنەوە تا لە بیرت دەمێنن.
- ٢. نیشانەی کات بدۆزەرەوە و بە دەنگی بەرز بیژمێرە. گۆرانییە سەماییە کوردییەکان زۆرجار لە ٦/٨ یان ٢/٤دان؛ گۆرانییە هێواشەکان لە ٤/٤ یان ٦/٤. لە ٦/٨دا بژمێرە «١-٢-٣-٤-٥-٦» و جەخت بخە سەر ١ و ٤.
- ٣. پێش ژەنین ڕیتمەکە بە چەپڵە لێ بدە. ئاوازی کوردی زۆرجار خانەیەکی ڕیتمیی کورت دووبارە دەکاتەوە. کاتێک دەستەکانت فێری بوون، نۆتەکان بە ئاسانی دێن.
- ٤. دەستی ڕاست بە تەنها و بە هێواشی بژەنە. مێترۆنۆم بەکار بهێنە لەسەر خێراییەک کە هیچ هەڵەیەکی تێدا نەکەیت.
- ٥. لەگەڵیدا بیڵێ. سەرەتا سەیر دەنگ دەداتەوە، بەڵام وتنی ئاوازەکە لە کاتی ژەنیندا پێت دەڵێت ڕستەکان لە کوێدا هەناسە دەدەن.
زیادکردنی دەستی چەپ
لەبەر ئەوەی نۆتەکانمان تەنها ئاوازەکە دەدەن، دەستی چەپ ئەو شوێنەیە کە گۆرانییەکە دەکەیت بە هی خۆت. هارمۆنیی ڕۆژئاوایی بە ئاسانی دەتوانێت لەژێر ئاوازێکی کوردیدا هەڵە دەنگ بداتەوە، بۆیە بە سادەیی دەست پێ بکە.
قۆناغی ١: دەنگی بەردەوام (درۆن). نۆتەی بنەڕەت، واتە نۆتەی ماڵەوەی گۆرانییەکە، بە نزمی لە دەستی چەپدا ڕابگرە، یان لەگەڵ پێنجەمی سەرەوەیدا بیژەنە (بۆ گۆرانییەک لەسەر ڕێ، ڕێ و لا پێکەوە بژەنە). ئەمە لاسایی دەنگی بەردەوامی ئامێری وەک تەمبوور یان زەمینەی جێگیری ڕیتمی دەف دەکاتەوە و هەرگیز لەگەڵ ئاوازەکەدا ناکۆک نابێت.
قۆناغی ٢: بەیسی ڕیتمی. نۆتەی بنەڕەت لەسەر لێدانە بەهێزەکانی ڕیتمی گۆرانییەکە بژەنە. بۆ گۆرانییەکی سەمایی ٦/٨، نۆتە نزمەکە لەسەر لێدانی ١ و ٤ بژەنە. هەست دەکەیت گۆرانییەکە وەک هەڵپەڕکێی گۆڤەند دەکەوێتە جووڵە.
قۆناغی ٣: ئاکۆردی سادە لە نۆتەکانی خودی مەقامەکە. تەنها کاتێک دوو قۆناغی یەکەم سروشتی بوون، ئاکۆرد لەو نۆتانە دروست بکە کە لە ئاوازەکەدا هەن. بۆ گۆرانییەک لەسەر ڕێ لە مەقامی کورددا، ڕێ مینەر، سۆڵ مینەر و دۆ ماژەر (یان سی بێمۆڵ ماژەر) باش کار دەکەن. بۆ حیجاز لەسەر ڕێ، ڕێ ماژەر لەگەڵ فا دیێزەکەی لەگەڵ کەسایەتییەکەیدا دەگونجێت. خۆت لەو کۆتاییە «کلاسیکییانە»ی حەوتەمی دۆمینانت بپارێزە کە گۆرانییەکە بەرەو ئاوازێکی ماژەری ڕۆژئاوایی ڕادەکێشن.
کێشەی چارەکە دەنگ
ئێستا بەشە ڕاستگۆکەیە. پیانۆ ئۆکتاڤ دابەش دەکات بۆ ١٢ نیوەدەنگی یەکسان. زۆر گۆرانیی کوردی مەقامی وەک بەیاتی، ڕاست و سابا بەکار دەهێنن کە نیوە بێمۆڵێکیان تێدایە: نۆتەیەک بە نزیکەیی لە نیوەی نێوان دوو کلیلی پیانۆدا، کە زۆرجار پێی دەوترێت چارەکە دەنگ. بۆ نموونە، لە بەیاتی لەسەر ڕێ، نۆتەی دووەم نە می بێمۆڵە و نە می، بەڵکو لە نێوانیاندایە.
پیانۆ ناتوانێت بیژەنێت. چوار ڕێگای کرداریت هەیە:
- ١. نۆتە نووسراوەکە بژەنە. وەک بینیمان، نۆتەکانی کوردنۆت پێشتر نزیکترین پلەی ستانداردیان هەڵبژاردووە. لە «ئارامی گیانم»دا، کە لە بەیاتی لەسەر ڕێدایە، نۆتەکە میی ئاسایی نووسیوە.
- ٢. بە گوێ نۆتە «هەڵەی باشتر» هەڵبژێرە. گوێ لە تۆمارەکە بگرە. ئەگەر نۆتەکەی گۆرانیبێژ نزیکتر لە می بێمۆڵ دەنگ دەداتەوە، می بێمۆڵ تاقی بکەرەوە و ببینە کامیانت پێ باشترە. پیانۆژەنە جیاوازەکان هەڵبژاردنی جیاواز دەکەن.
- ٣. بە ڕازاندنەوە بیشارەوە. نۆتەیەکی ڕازاندنەوەی خێرا لە نۆتەی سەرەوە دەتوانێت پلەکە تەم بکات. گۆرانیبێژ و ئوودژەن بەرەو نۆتەکە دەچەمێننەوە؛ پیانۆ لانیکەم دەتوانێت ئاماژە بەو جووڵەیە بدات.
- ٤. کیبۆردێک بەکار بهێنە کە ڕێکخستنی چارەکە دەنگی هەبێت. زۆر کیبۆردی ڕێکخەری نوێ، کە هەندێک جار بە مۆدێلی «ڕۆژهەڵاتی» دەفرۆشرێن، ڕێگات پێ دەدەن بە پەنجەنانێک نۆتە هەڵبژێردراوەکان چارەکە دەنگێک نزم بکەیتەوە. ئەم بیرۆکەیە مێژووشی هەیە: لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا پیانۆژەن و کۆککەری لوبنانی عەبدوڵڵا شاهین «پیانۆیەکی ڕۆژهەڵاتی» دروست کرد کە پێدەرێکی زیادەی هەبوو و کیبۆردەکەی دەگواستەوە بۆ سەر ژێگەلێک کە بە چارەکە دەنگ کۆک کرابوون.
بۆ ڕوونکردنەوەیەکی ڕوون دەربارەی ئەوەی کام مەقامانە لەسەر پیانۆ دەگونجێن و کامیان ناگونجێن، ڕێنمایی سەرەتاییمان دەربارەی مەقام بخوێنەرەوە. کورتەکەی: بە گۆرانییەکانی مەقامی کورد، حیجاز و حیجاز کار دەست پێ بکە، کە پێویستیان بە نیوە بێمۆڵ نییە، و کاتێک بڕیارت دا چۆن مامەڵە لەگەڵ نۆتە ونبووەکاندا دەکەیت، بگەڕێرەوە بۆ گۆرانییەکانی بەیاتی و ڕاست.
ڕازاندنەوە: کەمتر باشترە
گۆرانیبێژی کورد ئاوازەکانیان بە پێچ، خزان و نۆتەی دووبارەی خێرا دەڕازێننەوە. لەسەر پیانۆ:
- تریل و مۆردێنت سووک و خێرا بهێڵەرەوە، وەک نۆتەی ڕازاندنەوەی بچووک نەک نۆتەی تەواو.
- لاسایی هەموو خزانێکی دەنگ مەکەرەوە. پیانۆ ناتوانێت بخزێت. تاکە نۆتەیەکی ڕازاندنەوە لە کۆمەڵێک نۆتە قەناعەتپێکەرترە.
- پێدەری دەنگدرێژکەرەوە بە کەمی بەکار بهێنە. ئاوازی کوردی هێڵی ڕوون و تاکن. پێدەری زۆر دەیانکات بە تەمومژ.
پلانێکی چوار هەفتەیی
- هەفتەی ١: «ئاسێ» و «باران بارانە»، تەنها دەستی ڕاست، پاشان لەگەڵ دەنگی بەردەوامی دەستی چەپ.
- هەفتەی ٢: «با وابێ» و «ئای لێ نورێ». فێری بێمۆڵەکان ببە و بەیسی ڕیتمی زیاد بکە.
- هەفتەی ٣: «اللە اللە» یان «ئاخ هنارێ هنارێ» لەگەڵ دەستی چەپێکی تەواوی دەنگی بەردەوام و بەیس.
- هەفتەی ٤: «بارانە» یان «ئارامی گیانم». گوێ لە تۆمارەکە بگرە و بڕیار بدە چۆن مامەڵە لەگەڵ هەر نۆتەیەکی نیوە بێمۆڵدا دەکەیت.
دەفتەرێک بۆ هەڵبژاردنەکانت ڕابگرە. هەموو پیانۆژەنێکی کورد بەم شێوەیە شێوازێکی کەسی بۆ خۆی دروست دەکات.
دواتر بۆ کوێ بچین
- ئەگەر حەزت لە لایەنە کلاسیکییەکەی پیانۆیە، ژیاننامەی مۆزارت و شۆپان بخوێنەرەوە. شۆپان بە تایبەتی سەما فۆلکلۆرییەکانی وڵاتەکەی خۆی کرد بە مۆسیقای پیانۆ.
- ئەگەر دەتەوێت مێژووی ئەوە تێبگەیت کە گۆرانی کوردی چۆن نووسرایەوە، مێژووی نۆتەنووسیی مۆسیقای کوردی بخوێنەرەوە.
- ئەگەر دەتەوێت لەسەر پیانۆ گۆرانیی خۆت بنووسیت، وتارەکەمان دەربارەی بیڵی ئایلیش و چۆنیەتی نووسینی گۆرانییەکانی سەیری ئەوە دەکات کە گۆرانینووسێکی هاوچەرخ چۆن لە چەند ئاکۆرد و ئاوازێکەوە کار دەکات.
سەرچاوەکان
- Abdallah Chahine، ویکیپیدیا
- The Oriental Keyboard، Maqam World
- Arabic maqam، ویکیپیدیا
- Equal temperament، ویکیپیدیا
ئامادەی ژەنینیت؟ ئاسێ بکەرەوە، PDFـەکە دابگرە، دوگمەی لێدانی پێشبینینەکە دابگرە، و پەنجە گەورەی دەستی ڕاستت بخە سەر سۆڵ. پاشان باقی نۆتە بێبەرامبەرەکانی گۆرانی کوردی بپشکنە.