ژیانی مۆزارت: ژیاننامە، شاکارەکان و لە کوێوە دەست پێ بکەین

کەم ناو لە مێژووی مۆسیقادا هێندەی ناوی ڤۆڵفگانگ ئامادێئۆس مۆزارت ناسراون. تەنها لە ٣٥ ساڵ تەمەندا سیمفۆنی، ئۆپێرا، کۆنسێرتۆ، مۆسیقای ژوورەکی و مۆسیقای کڵێسەیی نووسی کە هێشتا هەموو ڕۆژێک دەژەنرێن، لە هۆڵەکانی ڤیەننا تا پەیمانگاکانی هونەرە جوانەکان لە هەولێر و سلێمانی. لەم وتارەدا ژیانی مۆزارت هەنگاو بە هەنگاو دەگێڕینەوە: لە منداڵێکی بلیمەتەوە تا ئاوازدانەرێکی سەربەخۆ لە ڤیەننا. پاشان ئەو بەرهەمانە هەڵدەبژێرین کە باشترە یەکەمجار بیانناسیت، و بە ڕاستگۆییەوە سەیری ئەو خاڵانە دەکەین کە مۆسیقاکەی بە جیهانی مۆسیقای کوردییەوە دەبەستنەوە.

کورتەی زانیارییەکان

• ناوی تەواو: یۆهانس کریسۆستۆموس ڤۆڵفگانگوس تێئۆفیلوس مۆزارت، کە بە ڤۆڵفگانگ ئامادێئۆس مۆزارت ناسراوە
• لە دایکبوون: ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٧٥٦، سالزبۆرگ (ئێستا لە نەمسا)
• کۆچی دوایی: ٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٩١، ڤیەننا، لە تەمەنی ٣٥ ساڵیدا
• خێزان: باوکی لیۆپۆڵد مۆزارت، ئاوازدانەر و مامۆستای کەمان؛ خوشکی ماریا ئانا کە بە «نانێرل» ناسرابوو؛ هاوسەری کۆنستانزە ڤێبەر
• ژانر: مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژئاوایی (سەردەمی کلاسیک)
• ئامێرەکان: کلاڤیەر (هارپسیکۆرد و فۆرتەپیانۆ)، کەمان، ڤیۆلا
• بەناوبانگ بە: زیاتر لە ٨٠٠ بەرهەم، لەوانە «زەماوەندی فیگارۆ»، «دۆن جیۆڤانی»، «شمشاڵی ئەفسووناوی»، سیمفۆنیای ژمارە ٤٠، «ئایینە کلاینە ناختمووزیک» و ڕێکوێم

منداڵی: بلیمەتێک لەسەر ڕێگا

مۆزارت لە ماڵێکی پڕ لە مۆسیقادا گەورە بوو. باوکی، لیۆپۆڵد، مۆسیقاژەنی دەرباری میری ئایینی سالزبۆرگ بوو و نووسەری کتێبێکی ناسراوی فێرکردنی کەمان بوو کە هەر لە ساڵی لە دایکبوونی ڤۆڵفگانگدا بڵاو کرایەوە. لیۆپۆڵد هەردوو منداڵە ماوەکەی خۆی فێری مۆسیقا کرد، و هەردووکیان بەهرەیەکی سەرسووڕهێنەریان هەبوو. ڤۆڵفگانگ لە تەمەنی پێنج ساڵیدا لە ژەنینی کلاڤیەر و کەماندا شارەزا بوو و دەستی بە ئاوازدانان کردبوو.

لیۆپۆڵد هەلی ئەوەی بینی کە منداڵەکانی بە ئەورووپا بناسێنێت. لە ساڵی ١٧٦٢ەوە خێزانەکە گەشتی درێژیان کرد بۆ میونشن، ڤیەننا، پاریس و لەندەن، و دواتر بە ئیتاڵیادا. منداڵەکان بۆ پاشا و خانەدانەکان دەیانژەنی. لە لەندەن مۆزارتی بچووک یۆهان کریستیان باخی ناسی، کوڕە بچووکەکەی یۆهان سێباستیان باخ، و هەر لەوێ یەکەم سیمفۆنییەکانی نووسی. لە ئیتاڵیاش خوێندی، ژەنی، و هێشتا هەرزەکار بوو کاتێک یەکەم ئۆپێراکانی لەسەر شانۆ پێشکەش کران.

ئەم گەشتانە بە دوو شێوە کاریان تێ کرد. یەکەم، هەموو ئەو شێوازانەی بیستنی هەڵیمژی: ئۆپێرای ئیتاڵی، مۆسیقای کلاڤیەری فەرەنسی و کۆنتراپوانی ئەڵمانی. دووەم، فێر بوو کە ژیانی مۆسیقاژەن بەندە بە پشتیوان، داواکاری بەرهەم و بەخت.

ژیانی هونەری: لە سالزبۆرگەوە بۆ ڤیەننا

ساڵانی سالزبۆرگ

لە نێوان ١٧٧٣ و ١٧٧٧دا مۆزارت وەک مۆسیقاژەنی دەربار لە سالزبۆرگ کاری کرد. لەوێ زۆر بەرهەمی نووسی، لەوانە کۆنسێرتۆی کەمان، سێرێناد و مۆسیقای کڵێسەیی، بەڵام هەستی دەکرد ئەو پۆستە و خاوەنکارەکەی، سەرۆک قەشە کۆلۆرێدۆ، بەرتەسکیان کردووەتەوە. لە ١٧٧٧ لەگەڵ دایکیدا چوو بۆ دۆزینەوەی کارێکی باشتر لە میونشن، مانهایم و پاریس. گەشتەکە سەرکەوتوو نەبوو و بە خەمێکی گەورە کۆتایی هات: دایکی لە ساڵی ١٧٧٨ لە پاریس کۆچی دوایی کرد. مۆزارت لە ١٧٧٩ گەڕایەوە سالزبۆرگ.

ئاوازدانەرێکی سەربەخۆ لە ڤیەننا

لە ١٧٨١ مۆزارت لە خزمەتی سالزبۆرگ دەرکرا و لە ڤیەننا نیشتەجێ بوو. هەنگاوێکی بوێرانە بوو. لەبری ئەوەی پشت بە یەک خاوەنکار ببەستێت، لە وانەوتنەوە، چاپکردنی بەرهەم، داواکاری و ئەو کۆنسێرتانەی خۆی ڕێکی دەخستن بژێوی پەیدا دەکرد. لە ١٧٨٢ ئۆپێرا ئەڵمانییەکەی «ڕفاندن لە سەرا» (Die Entführung aus dem Serail) سەرکەوتنێکی گەورە بوو، و لە ئابی هەمان ساڵدا هاوسەرگیری لەگەڵ کۆنستانزە ڤێبەر کرد. شەش منداڵیان بوو، بەڵام تەنها دووانیان، کارل تۆماس و فرانز کساڤەر ڤۆڵفگانگ، لە تەمەنی ساواییدا مانەوە.

ناوەڕاستی دەیەی ١٧٨٠ بەرهەمدارترین ساڵانی ژیانی بوون. زنجیرەیەکی درێژ لە کۆنسێرتۆی پیانۆی نووسی تا خۆی لە کۆنسێرتەکانیدا بیانژەنێت، و هاوڕێیەتییەکی نزیکی لەگەڵ یۆزێف هایدن دروست کرد و شەش کوارتێتی ژێداری پێشکەشی ئەو کرد. هاوکارییەکەی لەگەڵ لیبرێتۆنووس لۆرێنزۆ دا پۆنتێ دوو شاکاری لێ کەوتەوە: «زەماوەندی فیگارۆ» (١٧٨٦) و «دۆن جیۆڤانی» (١٧٨٧، کە یەکەمجار لە پراگ پێشکەش کرا). لە ١٧٨٧ وەک ئاوازدانەری ژوورەکیی دەرباری ئیمپراتۆری دامەزرا.

ساڵانی کۆتایی

پارە لە ساڵانی کۆتاییدا دڵەڕاوکێیەکی بەردەوام بوو، بەڵام مۆسیقا نەوەستا. لە هاوینی ١٧٨٨ دوایین سێ سیمفۆنییەکەی نووسی، ژمارە ٣٩، ٤٠ و ٤١. دواتر لە ١٧٩٠ ئۆپێرای «هەموو ژنان وان» (Così fan tutte) هات. لە ١٧٩١ «شمشاڵی ئەفسووناوی»ی دانا و خۆی لە ٣٠ی ئەیلوول لە شانۆی ئەوف دێر ڤیدێن لە ڤیەننا یەکەم نمایشەکەی ڕابەرایەتی کرد. هەر لەو ساڵەدا کۆنسێرتۆی کلارینێتیشی نووسی.

هەمان ساڵ داواکارییەکی بۆ هات بۆ نووسینی ڕێکوێم، واتە نوێژی مردووان. لە تشرینی دووەمدا نەخۆش کەوت و لەسەر جێگا خەریکی نووسینی بوو. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٩١ کۆچی دوایی کرد. ڕێکوێمەکە دوای مردنی تەواو کرا، بە ناوبانگترین شێوە لەلایەن قوتابییەکەیەوە فرانز کساڤەر زوسمایەر. هۆکاری مردنی هێشتا جێگای مشتومڕە؛ ئەو چیرۆکە باوەی کە ڕکابەرەکەی ئەنتۆنیۆ سالیێری ژەهرخواردی کردبێت هیچ بنەمایەکی مێژوویی نییە.

بەرهەمە دیارەکان

بەرهەمەکانی مۆزارت لە کەتەلۆگی کۆشێلدا ژمارە کراون، بۆیە هەر پارچەیەک ژمارەیەکی «K»ی هەیە. ئەمانە ئەو بەرهەمانەن کە ناسنامەی ئەویان پێ دیاری دەکرێت:

• ئۆپێرا: «زەماوەندی فیگارۆ»، «دۆن جیۆڤانی»، «هەموو ژنان وان» و «شمشاڵی ئەفسووناوی». هێشتا لە ناوەندی ڕیپێرتواری ئۆپێرای جیهاندان.
• سیمفۆنی: سیمفۆنیای ژمارە ٤٠ لە سۆڵ مینەر، K. 550، و سیمفۆنیای ژمارە ٤١ «ژوپیتەر»، K. 551، هەردووکیان لە ساڵی ١٧٨٨.
• کۆنسێرتۆی پیانۆ: بە تایبەتی ژمارە ٢٠ لە ڕێ مینەر، K. 466، و ژمارە ٢١ لە دۆ ماژەر، K. 467، کە بزووتنەوە هێواشەکەی لە هەموو جیهاندا ناسراوە.
• سۆناتای پیانۆ: سۆناتای ژمارە ١١ لە لا ماژەر، K. 331، لەگەڵ «ڕۆندۆ ئالا تورکا»، و سۆناتا «ئاسانەکە»ی ژمارە ١٦ لە دۆ ماژەر، K. 545، کە نزیکەی هەموو قوتابییەکی پیانۆ پێی دەگات.
• مۆسیقای ئایینی: ڕێکوێم لە ڕێ مینەر، K. 626، و پارچە کورتەکەی «ئاڤێ ڤێروم کۆرپوس».

باشترین بەرهەمەکانی مۆزارت

ئاوازدانەرە کلاسیکییەکان «گۆرانی» بە واتای پۆپ نییانە، بەڵام ئەمانە ئەو ناوانەن کە خەڵک زۆرترین گەڕانیان بۆ دەکات، و بێگومان زۆربەیانت بیستووە:

• ١. ئایینە کلاینە ناختمووزیک، K. 525 (١٧٨٧). سێرێنادێک بۆ ئامێرە ژێدارەکان. دەستپێکەکەی یەکێکە لە ناسراوترین ئاوازەکانی جیهان.
• ٢. ڕۆندۆ ئالا تورکا، بەشی کۆتایی سۆناتای پیانۆی ژمارە ١١، K. 331 (١٧٨٣). زۆرجار پێی دەوترێت «مارشی تورکی».
• ٣. سیمفۆنیای ژمارە ٤٠ لە سۆڵ مینەر، K. 550 (١٧٨٨). هەر لە یەکەم بارەوە پڕە لە نائارامی و دراما.
• ٤. ڕێکوێم لە ڕێ مینەر، K. 626 (١٧٩١). بە تایبەتی بەشەکانی «لاکریمۆزا» و «دیێس ئیرێ».
• ٥. کۆنسێرتۆی پیانۆی ژمارە ٢١، K. 467 (١٧٨٥). بزووتنەوە هێواشەکەی زۆرجار بە تەنها دەژەنرێت.
• ٦. ئاریای شاژنی شەو لە شمشاڵی ئەفسووناوی (١٧٩١). تاقیکردنەوەیەکی ناسراوی دەنگی بەرزی سۆپرانۆ.
• ٧. کۆنسێرتۆی کلارینێت لە لا ماژەر، K. 622 (١٧٩١). یەکێک لە دوایین بەرهەمە تەواوکراوەکانی.
• ٨. دوازدە گۆڕانکاری لەسەر «ئا ڤو دیرێ‌ژێ مامان»، K. 265. گۆڕانکاری لەسەر ئەو ئاوازەی بە ئینگلیزی بە «تویینکڵ تویینکڵ لیتڵ ستار» ناسراوە و منداڵانی کوردیش دەیناسن.
• ٩. سۆناتای پیانۆی ژمارە ١٦ لە دۆ ماژەر، K. 545. لەسەر کاغەز سادەیە و پارچەیەکی کلاسیکی فێرکردنە.
• ١٠. پێشەکی (ئۆڤەرتیۆر)ی زەماوەندی فیگارۆ (١٧٨٦). چوار خولەک وزەی پاک.

میرات

کاریگەری مۆزارت زۆر لەوە گەورەترە کە بە ئاسانی باس بکرێت. بێتهۆڤن لە سێبەری ئەودا گەورە بوو، و هایدن بە گەورەترین ئاوازدانەری دادەنا کە ناسیبێتی. ئۆپێراکانی سەلماندیان کە کۆمیدیا دەتوانێت قووڵترین هەستی مرۆیی هەڵبگرێت، و کۆنسێرتۆکانی پیانۆی بوونە نموونە بۆ ئەم فۆرمە. چیرۆکی ژیانی بێ کۆتایی دووبارە گێڕدراوەتەوە، ناودارترینیان شانۆنامەکەی پیتەر شافەر و فیلمی «ئامادێئۆس» (١٩٨٤)ی میلۆش فۆرمان. بەڵام لە بیرت بێت فیلمەکە درامایە، نەک مێژوو.

بۆ قوتابیان، لەوانەیە گەورەترین دیاری مۆزارت ڕوونی بێت. ئاوازەکانی هاوسەنگن، فۆرمەکانی بە ئاسانی شوێنیان دەکەوێت، و نووسینی پیانۆکەی بە سروشتی لەژێر دەستدا دادەنیشێت. بۆیە مامۆستایان لە هەموو شوێنێک، لەوانە لە کوردستان، بۆ بنیاتنانی تەکنیک و چێژی مۆسیقایی بەکاری دەهێنن.

پەیوەندی بە مۆسیقای کوردییەوە

لێرەدا دەمانەوێت ورد بین. مۆزارت هەرگیز سەردانی کوردستانی نەکردووە و هیچ مۆسیقایەکی کوردی نەنووسیوە. بەڵام چەند خاڵێکی ڕاستەقینە و سەلمێنراو هەن کە جیهانی ئەو بە جیهانی ئێمەوە دەبەستنەوە.

ئالا تورکا و دەنگی عوسمانی. لە سەدەی هەژدەهەمدا ڤیەننا سەرسامی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو، کە تا ساڵی ١٦٨٣ ئابڵۆقەی شارەکەی دابوو. ئاوازدانەران لاسایی دەنگی تیپە سەربازییەکانی یەنیچەری عوسمانییان دەکردەوە، بە دەهۆڵی گەورە، سەنج و سێگۆشە. ئەم شێوازە پێی دەوترا «ئالا تورکا». مۆزارت لە «ڕۆندۆ ئالا تورکا»، لە بەشی کۆتایی کۆنسێرتۆی کەمانی ژمارە ٥ و لە ئۆپێرای «ڕفاندن لە سەرا» کە لە جیهانی عوسمانیدا ڕوودەدات، بەکاری هێنا. توێژەران ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمە کاریکاتێرێکی ئەورووپی بوو، نەک مۆسیقای ڕاستەقینەی عوسمانی: نە مەقامی تێدایە، نە چارەکە دەنگ، تەنها ڕەنگێکی «تورکی» بە هارمۆنی ڕۆژئاوایی. ئەم جیاوازییە سوودبەخشە. ئەگەر «ڕۆندۆ ئالا تورکا» لەگەڵ پارچەیەک لە مەقامی حیجاز بەراورد بکەیت، جیاوازی نێوان لاساییکردنەوەی ڕۆژهەڵات و ئەو مۆسیقا مەقامییەی کورد و تورک و عەرەب و فارس بەڕاستی هاوبەشن دەبیستیت. وتارەکەمان دەربارەی جیاوازی مۆسیقای کوردی لەگەڵ مۆسیقای فارسی، عەرەبی و تورکی (بە ئینگلیزی) زیاتر لەم زەمینە هاوبەشە دەدوێت.

مۆسیقاژەنانی کورد مۆزارت دەژەنن. ئۆرکێسترای ژێداری کوردستان، کە لە ساڵی ٢٠٠٦ دامەزراوە، زۆربەی ئەندامەکانی دەرچووی پەیمانگاکانی هونەرە جوانەکانی سلێمانی، هەولێر و دهۆکن. ڕیپێرتوارەکەی بەرهەمەکانی مۆزارت، هایدن، چایکۆڤسکی و شۆستاکۆڤیچ لەگەڵ بەرهەمی ئاوازدانەرانی کورد تێکەڵ دەکات؛ بەرنامەکەی بۆ پێشبڕکێی ساڵی ٢٠٠٧ بە دیڤێرتیمێنتۆی K. 138ی مۆزارت دەستی پێ کرد و بە «ئایینە کلاینە ناختمووزیک» کۆتایی هات. کەواتە مۆزارت بەشێکە لە ڕاهێنانی ڕۆژانەی قوتابیانی کوردی ئامێرە ژێدارەکان و پیانۆ.

هەمان نۆتەنووسی. مۆزارت لەسەر هێڵی پێنجیی نۆتە، بە کلیل، نیشانەی ئاواز و نیشانەی کات دەینووسی. ئەمە ڕێک هەمان ئەو سیستەمەیە کە کوردنۆت بۆ نووسینەوەی گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکان بەکاری دەهێنێت، لەگەڵ چەند نیشانەیەکی زیادە بۆ چارەکە دەنگ. ئەگەر بتوانیت مینوێتێکی مۆزارت بخوێنیتەوە، دەتوانیت نۆتەی گۆرانییەکی کوردیش وەک ئارامی گیانم بخوێنیتەوە. ڕێنماییەکەمان دەربارەی چۆنیەتی خوێندنەوەی نۆتەی مۆسیقای کوردی ڕێگاکەت نیشان دەدات.

مۆزارت بە سۆرانی. خوێنەری کورد دەتوانێت بە زمانی خۆی دەربارەی مۆزارت بخوێنێتەوە. کتێبخانەی کوردنۆت پەرتووکی «شمشاڵی ئەفسوناوی دەربارەی مۆزارت»ی تێدایە، هەروەها ژیاننامەی ئاوازدانەران لە «ژیاننامەی گەورە موزیکزانان» و «ناودارانى موزيكى جيهان».

لە کوێوە دەست بە گوێگرتن بکەین

ئەگەر مۆزارت بۆت نوێیە، ئەم ڕیزبەندییە تاقی بکەرەوە:

• ١. ئایینە کلاینە ناختمووزیک، بزووتنەوەی یەکەم. کورت، گەش و یەکسەر ئاشنا.
• ٢. ڕۆندۆ ئالا تورکا. دوای پارچەیەکی کوردی لە مەقامی حیجاز گوێی لێ بگرە و سەرنج بدە ڤیەننا چۆن مۆسیقای «ڕۆژهەڵاتی» خەیاڵ کردبوو.
• ٣. کۆنسێرتۆی پیانۆی ژمارە ٢١، بزووتنەوەی دووەم. لایەنە گۆرانییئاساکەی مۆزارت.
• ٤. سیمفۆنیای ژمارە ٤٠، بزووتنەوەی یەکەم. ئەو درامایەی لە پشت جوانی و ڕێکوپێکییەوەیە.
• ٥. ڕێکوێم، بەشی «لاکریمۆزا». دوایین مۆسیقای تەواونەکراوی.
• ٦. شمشاڵی ئەفسووناوی، ئاریای شاژنی شەو و پاشان گۆرانییەکانی پاپاگێنۆ. ئۆپێرا لە شۆخترین شێوەیدا.

ئەگەر پیانۆ دەژەنیت، سۆناتای دۆ ماژەر، K. 545، یەکەم پارچەیەکی باشی مۆزارتە. ڕێنماییەکەمان بۆ ژەنینی گۆرانی کوردی لەسەر پیانۆ هاوڕێیەکی باشە بۆی، و کاتێک ئامادە بوویت بۆ ئاوازدانەری داهاتوو، دەربارەی شۆپان و بێتهۆڤن بخوێنەرەوە.

سەرچاوەکان

• Wolfgang Amadeus Mozart، ویکیپیدیا
• Wolfgang Mozart، Biography.com
• Piano Sonata No. 11 (Mozart)، ویکیپیدیا)
• Orchestrai Shedari Kurdistan، فێستیڤاڵی SCL

دەتەوێت زیاتر بڕۆیت؟ پەرتووکی «شمشاڵی ئەفسوناوی دەربارەی مۆزارت» لە کتێبخانەکەماندا بکەرەوە، پاشان توانای خوێندنەوەی نۆتەکەت لەسەر نۆتە بێبەرامبەرەکانی گۆرانی کوردی تاقی بکەرەوە.