ئەگەر مۆسیقای کوردی ١٠٠ ساڵی سنوور، غەریبی، و قەدەغەکردنی پشتگوێ خستووە و ماوە، ئەوە لەبەر گۆرانیبێژەکانە. دوازدە دەنگ بە تایبەتی دیاری دەکەن چی وەک کۆلێکشنی مۆسیقای کوردی دەناسرێت — گۆرانیە بپارێزن کە لەوانەیە لەناو بچوونایە، لە دژی سانسۆر بوەستن، و کەلەپوورەکەیان لە دیاربەکرەوە بۆ بەرلین بگەیەنن.
ئەمە ڕێنماییەکە بۆ ئەو دوازدە کەسە. هەر کام لاپەڕەی بیۆگرافی تایبەتی لە کوردنۆت ـیان هەیە لەگەڵ لینکی نۆتەی گۆرانییەکانیان.
میراتی سۆرانی: دەنگەکانی مەهاباد و سلێمانی
١. حەسەن زیرەک (١٩٢١-١٩٧٢) — دەنگی فۆلکلۆری سۆرانی
ئەگەر تەنها گوێ لە یەک گۆرانیبێژی سۆرانی بگریت، با حەسەن زیرەک بێت. لە ١٩٢١ لە مەهاباد لە دایک بوو، زیاتر لە ١٠٠٠ تۆماری دروست کرد — کۆمەڵە کارێکی بێ هاوتا کە کۆلێکشنی فۆلکلۆری سۆرانی دیاری دەکات. زۆرینەی نۆتە سۆرانییەکانی کتێبخانەکەمان لە تۆمارە تایبەتییەکانی نێوان ١٩٥٥ و ١٩٧٠ سەرچاوە دەگرن.
→ بیۆگرافی تەواوی حەسەن زیرەک و نۆتەکانی ببینە
٢. مەزهەر خالقی (١٩٣٨-٢٠٢٣) — مامۆستای ڕەدیف
لە سنە، کوردستانی ڕۆژهەڵات لە دایک بوو، مەزهەر خالقی لە کەلەپووری کلاسیکی ئێرانی (ڕەدیف) ڕاهێنرابوو و ئەو نازکی و وردبینییەی هێنایە ناو فۆلکلۆری کوردی. تا تەمەنی ٨٠ کاری دەکرد و لە ٢٠٢٣ کۆچی دواییەکی کرد.
→ بیۆگرافی تەواوی مەزهەر خالقی
٣. محەمەد ماملی (١٩٢٥-١٩٩٩) — دەنگی فۆلکلۆری سیاسی
لە ماوەت، کوردستانی باشوور لە دایک بوو، تۆمارەکانی محەمەد ماملی ئاوازی نیشتمانخوازی کوردی هەڵدەگرن. زۆر تۆماری بۆ ڕادیۆی کوردی عێراقی کرد و گۆرانییەکانی بوون بە سرودی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردی.
→ بیۆگرافی تەواوی محەمەد ماملی
٤. ناسر ڕەزازی (١٩٤٨–) — ئەفسانەی زیندوو
یەکێکە لە بەهێزترین دەنگەکانی هاوچەرخ کە هێشتا کاری دەکات. ڕەزازی لە مەهاباد لە دایک بوو، کاریگەری گەورەی هەبووە لە پاراستنی فۆلکلۆر و پۆپی هاوچەرخی کوردیدا.
٥. عەلی مەردان (١٩٠٤-١٩٨١) — پێشکەوتنکار
لە پێشکەوتنکارانی گۆرانیبێژانی سۆرانی بوو، چالاک لە ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٠. تۆمارەکانی، کە لە ڕادیۆ سەرەتایی و ستۆدیۆی ساکار تۆمار کراون، کۆنترین بەڵگەی پاراستنی کۆلێکشنی سۆرانین.
٦. تاهیر تۆفیق (١٩٢٢-١٩٨٧) — مامۆستای سلێمانی
مامۆستای قوتابخانەی گۆرانی سۆرانی سلێمانی بوو. زانینی کەلەپووری ماقامی عێراقی و فۆلکلۆری کوردی، ئەوی کرد بە کەسایەتییەکی ناوەندی ڕادیۆی کوردی عێراقی لە ١٩٥٠ و ١٩٦٠.
کەلەپووری کرمانجی: دەنگبێژ و دەنگە هاوچەرخەکان
٧. محەمەد شێخۆ (١٩٤٨-١٩٨٩) — دامەزرێنەری دەنگی کرمانجی
لە قامیشلۆ (کوردستانی سوریا) لە دایک بوو، شێخۆ کەلەپووری دەماوەکی دەنگبێژ ـی تێکەڵ کرد لەگەڵ ئامێری هاوچەرخ. لە ١٩٨٩ لە غەریبیدا کۆچی دوایی کرد. کارەکانی پردێکن لە نێوان فۆلکلۆری کوردی باکوور و بزووتنەوەی مۆسیقای سیاسی.
٨. شیڤان پەروەر (١٩٥٥–) — دەنگی نێودەوڵەتی
ناودارترین گۆرانیبێژی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. لە ڕیحا لە ١٩٥٥ لە دایک بوو، دوای کوودەتای ١٩٨٠ لە تورکیا هاتە دەرەوە و لە ئاڵمانیا لە غەریبی دەژی. ئەلبومەکانی بوون بە سرودی ناسنامە و بەرگری کوردی، و دەنگەکەی فۆلکلۆری کرمانجی هێنایە بەردەم گوێگرانی نێودەوڵەتی.
→ بیۆگرافی تەواوی شیڤان پەروەر
٩. عایشە شان (١٩٣٨-١٩٩٦) — دامەزرێنەری دەنگی ژن
یەکێکە لە دەنگە مێینە گەورەکانی مۆسیقای فۆلکلۆری کرمانجی. لە ئامەد لە ١٩٣٨ لە دایک بوو و تا کۆچی دواییەکی لە ١٩٩٦ تۆماری دەکرد. کارەکانی کۆلێکشنی شیوەن و لاوەلاوەی ژنانی پاراست — گۆرانیانێک کە لەوانەیە لەناو بچوونایە.
١٠. ئەینوور دۆغان (١٩٧٥–) — دەنگی هاوچەرخی جیهانی
لە تونجەلی لە ١٩٧٥ لە دایک بوو، ئەینوور لە کەلەپووری ئاینی عەلەوی و فۆلکلۆری کرمانجی سەرچاوە دەگرێت. تۆمارەکانی لە فێستیڤاڵە جیهانییەکان پێشکەش کراون و دەنگەکەی نەوەیەکی نوێی فێری گۆرانی کرمانجی کرد.
→ بیۆگرافی تەواوی ئەینوور دۆغان
١١. کاراپێتێ خاچۆ (١٩٠٨-٢٠٠٥) — پارێزەری ئەرمەنی-کوردی
گۆرانیبێژێکی ئەرمەنی-کوردی بوو کە بوو بە یەکێک لە گرنگترین پارێزەرانی کەلەپووری دەماوەکی کرمانجی. کاتی زۆری ژیانی لە ئەرمەنیای سۆڤیەتیدا بەسەر برد، لە ڕێگای تۆمارەکانی ڕادیۆی یەرەڤانەوە سەدان گۆرانی فۆلکلۆری کرمانجی پاراست.
→ بیۆگرافی تەواوی کاراپێتێ خاچۆ
١٢. تارا جاف (١٩٥٨–) — پەڕاندنی سنوور
تارا جاف هونەرمەندێکی هاوچەرخی کوردییە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە تێکەڵکردنی فۆلکلۆری کوردی لەگەڵ جاز و چەنگی کلاسیکی ناودارە. لە سلێمانی لە ١٩٥٨ لە دایک بوو و لە ١٩٩٠ـەوە لە لەندەن دەژی.
چی ئەمانی یەکدەخات
ئەم دوازدە هونەرمەندە سێ نەوە و چوار وڵات دەگرنەوە. ئەوەی هاوبەشە لە نێوانیاندا:
- پاراستن. هەر کام کۆمەڵە گۆرانییەکی پاراست کە لەوانەیە لەناو بچوونایە. تۆمارەکانی حەسەن زیرەک ئێستا سەرچاوەی سەرەکی نۆتەی سۆرانین؛ ئەرشیفی کاراپێتێ خاچۆ لە ڕادیۆی یەرەڤان گۆرانیە کرمانجییەکانی هەن کە لە هیچ شوێنێکی تردا تۆمار نەکراون.
- مەترسی. زۆریان لەژێر هەڕەشەدا تۆماریان دەکرد. شیڤان پەروەر دوای کوودەتای ١٩٨٠ ـی تورکیا ناچار بوو بچێتە غەریبی. عایشە شان مۆسیقای کوردی تۆمار دەکرد کاتێک ئەوە کاریگەری بە هەموو پیشەکەی دەکرد. محەمەد شێخۆ لە غەریبیدا کۆچی دوایی کرد.
- گەیاندن. نەوەی داهاتوویان فێر کرد. ناسر ڕەزازی لە تۆمارەکانی حەسەن زیرەکەوە فێر بوو؛ ئەینوور دۆغان گوێی لە عایشە شان دەگرت.
کوێ دەست بە گوێگرتن بکەیت
ئەگەر ئەم لیستە تۆ سەرلێشێواوی کرد، لێرە دەست پێ بکە:
١. حەسەن زیرەک — "ئارامی گیانم". بالادێکی نەرم، بهەرە دەستپێکی تەواو. نۆتەکە لێرە. ٢. شیڤان پەروەر — "بانە بانە". پڕ هەست، بە یادهێنر. نۆتەکە لێرە. ٣. عایشە شان — لە یوتیوبدا "Ayşe Şan Diyarbakır" بگەڕێ. گوێ بگرە بێ هەوڵدان بۆ تێگەیشتن. ٤. ئەینوور دۆغان — ئەلبومی کیچە کوردان (٢٠٠٤) دەستپێکی هاوچەرخە. ٥. محەمەد شێخۆ — "ئاخ لێ گولێ"، شیوەنێکی کلاسیکی شێوەی دەنگبێژ. نۆتەکە لێرە.
زیاتر بخوێنەوە
- هەموو نۆتەی کوردی ببینە (٤٥ پارچە) — PDF و MP3
- ستوونی مێژووی مۆسیقای کوردی
- سۆرانی و کرمانجی: دوو کەلەپووری مۆسیقا
- تیۆری مۆسیقای کوردی: ماقامەکان
کوردنۆت کاری ئەم هونەرمەندانە بۆ نەوەی داهاتوو دەپارێزێت. ئەگەر تۆماری، ماددەی بیۆگرافی، یان نۆتەت هەیە کە دەبێت لە ئەرشیفدا بێت، پەیوەندیمان پێوە بکە.