ئەگەر داوا لە قسەکەرێکی سۆرانی بکەیت ناوی یەک گۆرانیبێژ بهێنێت، زۆر جار وەڵامەکە حەسەن زیرەکە. زیاتر لە پەنجا ساڵ دوای کۆچی دوایی، دەنگی هەر لە هەموو شوێنێکە: لە ڕادیۆی تاکسییەکانی سلێمانی، لە هۆڵی زەماوەندەکانی مەهاباد، لە لیستی گۆرانیی گەنجانی کورد لە ئەورووپا. کاتێک خەڵک لە ئینتەرنێت بەدوایدا دەگەڕێن، زیاتر بە ناوی گۆرانییەکان دەگەڕێن: ئەسمەر، مەستم، گەوهەرێ، هەموو شەوێ، جوانی جوانی.
ئەم وتارە لەسەر ئەو گەڕانانە دانراوە. بۆ هەر گۆرانییەک دەڵێین چیمان توانیوە پشتڕاست بکەینەوە، لە کوێ تۆمار کراوە و گوێ لە چی بگریت. هەروەها ئاماژە بە دوو ناونیشانی بەناوبانگ دەکەین کە وریایییان دەوێت، چونکە لە ٢٠٢٣ەوە شەپۆلێک لە گۆرانیی «نوێ»ی دروستکراو بە ژیریی دەستکرد بە ناوی زیرەکەوە بڵاو بووەتەوە.
بۆ ژیاننامەی تەواوی، سەردانی لاپەڕەی حەسەن زیرەک بکە.
کورتەی زانیاری
- لەدایکبوون: ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١، بۆکان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان
- کۆچی دوایی: ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٧٢، بۆکان، لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا
- ناوی ڕاستەقینە: حەسەن عەبدوڵڵا ڕەحمان
- شێوەکانی تری نووسینی ناوەکەی: Hassan Zirak، Hesen Zîrek، Hasan Zirak
- زاراوە: بە زۆری سۆرانی (موکریانی)، لەگەڵ گۆرانی بە زاراوەکانی تر و فارسی و ئازەری
- ڕادیۆکان: بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا (لە ١٩٥٣ەوە)، ڕادیۆی کوردیی تاران (لە کۆتایی پەنجاکانەوە)، ڕادیۆی کوردیی کرماشان (لە ١٩٦٢ەوە)
- ناسراو بە: گەورەترین کۆی تۆمارکراوی گۆرانیی سۆرانی لە سەدەی بیستەمدا
کورتەی ژیانی
زیرەک لە بۆکان لە دایک بوو و لە منداڵیدا باوکی لەدەست دا. هەرگیز نەچووە قوتابخانە و نەخوێندەوار بوو. لە گەنجیدا لە هەر شوێنێک کاری دەست بکەوتایە کاری دەکرد: لە شارەکانی ڕۆژهەڵات، سلێمانی، کەرکووک و بەغدا. لە هەموو ئەو ماوەیەدا گۆرانیی دەگوت و گۆرانیی هەر شارێکی لەبەر دەکرد.
لە ساڵی ١٩٥٣ چووە بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا، لە پاڵ ناوەکانی وەک عەلی مەردان و تاهیر تۆفیق. لە کۆتایی پەنجاکاندا چووە ڕادیۆی کوردیی تاران، و لە ١٩٦٢ بۆ کرماشان. لەوێ لەگەڵ ئۆرکێسترایەکی بەهێزی ڕادیۆ تۆماری کرد، کە کەمانچەژەنی گەنج موجتەبا میرزادەی تێدا بوو. زۆر گوێگر تۆمارەکانی کرماشان بە سەردەمی زێڕینی دادەنێن.
لە ١٩٦٦ کتێبی «چریکەی کوردستان»ی بڵاو کردەوە، ژیاننامەیەکی شیعری کە میدیا زەندیی هاوسەری یارمەتیی دا لە نووسینەوەیدا. بە پێی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئەم کتێبە بووە هۆی دەرکردنی لە ڕادیۆی دەوڵەتیی ئێران. ساڵانی کۆتایی ژیانی سەخت بوون: گرتن لە عێراق و ئێران، چاودێریی ساواک و هەژاری. لە حوزەیرانی ١٩٧٢ لە بۆکان کۆچی دوایی کرد. هەندێک سەرچاوەی کوردی دەڵێن ژەهراوی کراوە؛ ئەمە هەرگیز نەسەلمێنراوە.
بۆچی گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک ئەوەندە زۆرن
سێ هۆکار هەن:
- ساڵانێک بە بەردەوامی بۆ ڕادیۆ کاری کرد. لە شوکروڵڵا بابانی بەرپرسی ڕادیۆی کوردیی ئەو سەردەمەوە گێڕدراوەتەوە کە نزیکەی ١٥٠٠ گۆرانییان بە دەنگی زیرەک تۆمار کردووە. ویکیپیدیای ئینگلیزی بە وریاییەوە دەڵێت «زیاتر لە هەزار».
- لە خۆوە دەیگوت. زیرەک دەیتوانی جارێک گوێی لە هۆنراوەیەک بێت و دەستبەجێ لەسەر ئاوازێکی گونجاو بیڵێت. هەمان گۆرانیشی بە بەندی نوێوە دووبارە دەگوتەوە، بۆیە یەک ناونیشان چەند وەشانی هەیە.
- ناوی گۆرانییەکان جێگیر نەبوون. زۆربەی گوێگران لە ڕادیۆ یان کاسێتی ماڵەوە گوێیان لێ بووە و ناویان لە دێڕێکی دیار ناوە. بۆیە یەک گۆرانی دوو یان سێ ناوی هەیە. بۆ نموونە، ئەو گۆرانییەی زۆر کەس پێی دەڵێن «کرماشان شاری شیرینم»، ناوی ڕەسەنی «خۆشم دەوێی کچە جیران»ە.
کەواتە ئەگەر بۆ یەک گۆرانیی زیرەک سێ تۆماری جیاوازت دۆزییەوە، زۆر جار ئاساییە.
باشترین گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک
ئەسمەر
«ئەسمەر» یەکێکە لەو وشانەی زۆرترین پەیوەندییان بە زیرەکەوە هەیە، و زیاتر لە یەک گۆرانیی «ئەسمەر» هەیە:
- ئەسمەر یارم جوانە. بە پێی سەرچاوە کوردییەکان، یەکەم گۆرانیی تۆمارکراوی زیرەکە لە ڕادیۆی بەغدا. زیرەک دواتر لە تۆمارێکدا گلەیی کرد کە ڕادیۆ بە ناوی گۆرانیبێژێکی ترەوە پەخشی کردووە.
- ڕەش ئەسمەر، تۆمارکراوی کرماشان.
- دەردت لە من ڕەش ئەسمەر، تۆمارکراوی بەغدا. ئەمە ئەو وەشانەیە کە زۆرتر لە یوتیوب و ساوندکلاود دەبینرێت.
ئەگەر کەسێک داوای «ئەسمەری حەسەن زیرەک»ی لێ کردیت، بپرسە کامیان.
مەستم
لە سەرچاوە کوردییەکاندا بە ناوی مەستم مەستم هاتووە، گۆرانییەکی دڵدارییە کە هەم لە شنۆ و هەم لە بەغدا تۆمار کراوە. «مەستی» وێنە کلاسیکییەکەی شیعری دڵداریی کوردی و فارسییە: دڵدار مەستی یارەکەیەتی. نموونەیەکی باشە بۆ ئەوەی زیرەک چۆن ڕستەیەکی سادەی دووبارەکراوە پڕ لە تین دەکات.
گەوهەرێ
گەوهەرێ یەکێکە لە گۆرانییە هەرە گوێلێگیراوەکانی ئەمڕۆی. لانیکەم دوو تۆماری هەیە: یەکێکیان لە کرماشان و تاران، ئەوی تریان لە بەغدا. چەند وەشانی چاککراو و ژێرنووسدار لە ئینتەرنێتدا هەن کە گۆرانییەکەیان بە نەوەیەکی نوێ ناساندووە.
نەورۆز
گۆرانیی نەورۆزی زیرەک یەکێکە لەو کەمە گۆرانییانەی ویکیپیدیای ئینگلیزی لە نێو کارە دیارەکانیدا ناوی دەهێنێت. لە تەورێز، کرماشان و تاران تۆمار کراوە و تا ئەمڕۆش بەشێکی جیانەکراوەی ئاهەنگەکانی نەورۆزە. بۆ گۆرانیی زیاتری ئەو وەرزە، وتاری مۆسیقای نەورۆز بخوێنەوە.
ئەی نیشتیمان
یەکێک لە گۆرانییە نیشتمانییەکانی زیرەک، کە سەرچاوە کوردییەکان پەیوەندیی دەدەن بە کێشەکانی لەگەڵ دەسەڵاتدا. لە پاڵ سروودی نیشتمانیی ئەی ڕەقیب، سەر بە ناوکی گۆرانیی نیشتمانیی کوردییە.
هەوری لار
لە بۆکان تۆمار کراوە و یەکێکە لەو شەش گۆرانییەی زیرەک کە لە ٢٠٢٣ هونەرمەند عەبدوڵڵا جەمال سەگرمە مۆسیقای ئۆرکێسترایی نوێی بۆ دانان. سەرچاوە کوردییەکان دەڵێن ئاوازەکە هی زیرەک خۆی نییە و مۆڵەتی گوتنەوەی پێ دراوە.
کوێستانان خاڵ خاڵ
گۆرانییەکی کوێستانییە کە لە شنۆ، سلێمانی و کەرکووک تۆمار کراوە. نموونەیەکی جوانی دەنگە بەرز و کراوەکەیەتی لە گۆرانییەکانی هەواری موکریاندا.
گۆرانیی تر کە شایەنی ناسینن
- جەرسە
- کەویار
- بەلەنگەر
- ناڵەشکێنە، بە ناوی ئەو شوێنەی نزیک بۆکان کە تێیدا نێژراوە
- مەهتاب، بۆ کچەکەی گوتوویەتی، لەسەر ئاوازی گۆرانییەکی تاهیر تۆفیق
- قژ کاڵی لێو ئاڵی
- خان باجی، تۆمارکراوی تەورێز، کە کوردی لەگەڵ فارسی، ئازەری، ئەرمەنی و تورکی تێکەڵ دەکات
- بۆم بڵێ تۆزە تۆزە، وەشانی کوردیی زیرەک لەسەر ئاوازی «غنیلی شوی شوی»ی ئوم کەلسووم. لە ژیاننامەی ئوم کەلسوومدا دەگەڕێینەوە سەری.
مەقامەکانی زیرەک، واتە ئەو پارچانەی بێ کێشی جێگیر دەیانڵێت، دنیایەکی تایبەتن: «سەوزەڵێ»، «فرمێسکی گەش»، «وا من نەخۆشم» (کە لە کاتی نەخۆشییەکەیدا گوتی) و «دەمێک ساقی» لەسەر شیعری وەفایی.
گۆرانییەکان کە دەتوانیت بیانژەنیت: نۆتەی زیرەک لە کوردنۆت
سێ گۆرانیمان نووسیوەتەوە کە پەیوەندییان بە گۆرانییەکانی زیرەکەوە هەیە. هەر لاپەڕەیەک PDF و دەنگی بێبەرامبەری هەیە:
- ئارامی گیانم: گۆرانییەکی نەرم لە مەقامی بەیاتی، باشترین خاڵی دەستپێکە بۆ سەرەتاییەکان.
- ئاشنا: گۆرانییەکی دڵداریی قووڵ بە ڕازاندنەوەی زۆرەوە.
- ئەزیزەکەم: گۆرانییەکی نەرم بۆ یار کە لە ناو بەیاتیدا بەرز دەبێتەوە.
بەیاتی بە ڕێکەوت نییە. شیکردنەوەی ئاوازەکانی زیرەک دەریدەخات کە بەیات و سێگا زۆرترین پەیژەن کە بەکاری هێناون، زۆرتر بە کێشی ٢/٤ و ٦/٨. ئەگەر دەتەوێت تێبگەیت بۆچی گۆرانییەکانی ئاوا دەنگ دەدەنەوە، وتاری داهاتوومان مەقام چییە؟ باشترین شوێنی دەستپێکە.
دوو ناونیشانی بەناوبانگ کە وریایییان دەوێت
هەموو شەوێ
ئەمە یەکێکە لە ناونیشانە هەرە گەڕاوەکان بە ناوی زیرەکەوە. بەڵام ئەو وەشانەی زۆرترین کەس بڵاوی دەکاتەوە و بە «هەموو شەوێ گفتوگۆمە لەگەڵ خۆم و خودای خۆمە» دەست پێ دەکات، لە ماڵپەڕێکی مۆسیقای کوردیدا وەک گۆرانییەکی نوێی دروستکراو بە ژیریی دەستکرد لە ساڵی ٢٠٢٤ ناساندراوە. لە لیستە بڵاوکراوەکانی تۆمارە ڕادیۆییەکانیشیدا نییە. نەمانتوانی تۆمارێکی ڕەسەنی زیرەک بەم ناوە پشتڕاست بکەینەوە، بۆیە بە وریاییەوە وەری بگرە.
جوانی جوانی
لە پلاتفۆرمەکانی گوێگرتندا، گۆرانییەک بە ناوی «جوانی جوانی» بۆ فەرهاد زیرەک دانراوە، کە گۆرانیبێژێکی ترە. هیچ سەرچاوەیەکی متمانەپێکراومان بۆ تۆمارێکی حەسەن زیرەک بەم ناوە نەدۆزییەوە. وا دیارە هاوبەشیی نازناوەکە ئەم تێکەڵییەی دروست کردووە.
چۆن گۆرانیی دەستکردی «زیرەک» بناسیتەوە
لە ٢٠٢٣ەوە ئامرازەکانی ژیریی دەستکرد بۆ دروستکردنی گۆرانیی نوێ بە دەنگی زیرەک بەکار دەهێنرێن. هەندێکیان بە ئاشکرا وەک ڕێزلێنان بڵاو دەکرێنەوە، هەندێکی تر وەک «تۆماری ونبوو» دەناسێنرێن. چەند نیشانەیەک:
- دەنگەکە زۆر پاکە. تۆمارە ڕاستەقینەکانی لە شریتی ڕادیۆی پەنجا و شەستەکانەوەن، بە خشەخش و ئۆرکێسترای زیندوو و دەنگێکی کەمێک تەسک.
- شوێن و ڕێکەوتی تۆمار نییە. گۆرانییە ڕەسەنەکان زۆرجار دەگەڕێنەوە بۆ ڕادیۆی بەغدا، تاران، کرماشان یان تەورێز، یان بۆ دیوەخان و کۆڕە تایبەتەکان.
- وشە یان بەرهەمهێنانی مۆدێرن. درەمی ئەلیکترۆنی، هارمۆنیی پۆپ یان وشەی زۆر نوێ نیشانەی ئاگادارکردنەوەن.
لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- دەردت لە من ڕەش ئەسمەر، بۆ دەنگی کلاسیکی سەردەمی بەغدا.
- گەوهەرێ، بۆ خۆشەویستترین گۆرانیی دڵداریی.
- نەورۆز، بۆ لایەنە جەژنی و کۆمەڵایەتییەکەی.
- تۆمارێکی کرماشان لەگەڵ موجتەبا میرزادە، بۆ ئەوەی ببیستیت بۆچی ئەم ساڵانە بە باشترینی دادەنرێن.
- مەقامێکی وەک سەوزەڵێ، کاتێک ئامادەیت بۆ هونەرەکەی لە قووڵترین شێوەیدا.
پاشان خۆت ئارامی گیانم بژەنە. بۆ گۆرانیی زیاتری هەمان کەلەپوور، گوێ لە لیستی فۆلکلۆری سۆرانی بۆ سەرەتاکان بگرە، و بزانە زیرەک لە نێو هاوڕێکانیدا لە کوێ وەستاوە لە وتاری ١٢ هونەرمەندی بەناوبانگی کوردی.
زیاتر بخوێنەوە: کتێبی حەسەن زیرەک
کوردنۆت کتێبێکی بێبەرامبەری برایم فەرشی لەسەر ژیان و هونەری زیرەک پێشکەش دەکات: حسن زيرەک هونەرمەندی نەتەوەیەکی بندەست. ئەگەر دەتەوێت لە لیستی گۆرانی قووڵتر بڕۆیت، ئەمە باشترین هەنگاوی داهاتووە.
سەرچاوەکان
- حەسەن زیرەک، ویکیپیدیای سۆرانی
- گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک، ویکیپیدیای سۆرانی
- Hassan Zirak، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- هەموو شەوێ، وەشانی ژیریی دەستکرد، میوزیک کوردی
- جوانی جوانی، فەرهاد زیرەک، سپۆتیفای
- ئەرشیفی تێکستی گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک، تێکستی گۆرانی
بە نۆتەی ئارامی گیانم دەست پێ بکە، پاشان جیهانی حەسەن زیرەک لە لاپەڕەی هونەرمەند بدۆزەرەوە.