هەموو ٢١ـی مارس، کوردستان دەبێتە شتێکی تر. ئاگری گەورە لەسەر هەر چیایەکدا دەسووتێ. منداڵان باز لە سەری ئاگرەکان دەدەن. هێڵی گۆڤەند لە سەرتاسەری گۆڕەپانەکانی شار درێژ دەبێت. دەهۆلەکان تا ٣ـی بەیانی لێدەدرێن.
ئەمە نەورۆزە — ساڵی نوێی کوردی، کە بۆ لانی کەم ٣٠٠٠ ساڵە لە یەکسانیی بەهاردا ئاهەنگ دەگێڕرێت. و مۆسیقای خۆی هەیە.
نەورۆز چییە
نەورۆز جەژنی یەکسانیی بەهارە، کە لە ٢١ـی مارس لە سەرتاسەری ناوچەیەکی فراواندا ئاهەنگ دەگێڕرێت — کوردستان، ئێران، ئەفغانستان، تاجیکستان. لە هەر دەوڵەتێکی هاوچەرخی ئەم ناوچەیە کۆنترە. لە ئیسلام کۆنترە. لە کریستیانیەت کۆنترە. لە ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆما کۆنترە.
جەژنەکە لە کەلەپووری زەردەشتیدا ڕیشەی هەیە، ئاینێک کە لە ئێران و ناوچەکانی دەوروبەردا بۆ زیاتر لە هەزار ساڵ پێش هاتنی ئیسلام لە سەدەی ٧ـدا زاڵ بوو. نەورۆز لە گۆڕانی ئاینیدا مایەوە چونکە لە ژیانی کشتوکاڵی و وەرزیی خەڵکدا داچەسپاندبوو.
ئەفسانەکە
شێوازی کوردی نەورۆز چیرۆکێکی تایبەتی هەیە:
لە سەردەمە کۆنەکاندا، شاهێکی خراپ بە ناوی زەهاک (یان دەهاک) فەرمانڕەوای کوردستان بوو. مارەکان لەسەر شانی گەشەیان دەکرد کە داوای مێشکی دوو لاوی کوردیان دەکرد بۆ خواردن.
ئاسنگەرێک بە ناوی کاوا شەش منداڵی لە دەستی زەهاکدا دۆڕاند. کاتێک حەوتەمی بۆ مردن نزیک ببووەوە، کاوا لە دژی شاهەکە هەستا. خەڵکی لە شۆڕشدا ڕابەری کرد، بە چەکوشی ئاسنگەری زەهاکی کوشت، و ئاگرێکی گەورەی لەسەر چیا هەڵگرسا بۆ ئەوەی نیشانە بدات کە زۆردارەکە مردووە.
ئەو ئاگرە سەرچاوەی ئاهەنگی ئاگری نەورۆزە. هەر ئاگرێکی کوردی لە ٢٠ـی مارس (شەوی نەورۆز) نیشانەکەی کاوا دووبارە دەکاتەوە. هەر شەرارەیەک دەڵێت: زۆرداری کۆتایی دێت.
نەورۆز چۆن دەنگ دەدات
مۆسیقا لە نەورۆزدا بەپێی ڕیزبەندێکی نموونە دێت:
کۆبوونەوەی ڕۆژانە
خێزانەکان دەچن بۆ شوێنی پیکنیک — کەناری ڕووبار، چیمەنی چیا، پارک. مۆسیقای تۆمارکراو دەلێدرێت.
دروستکردنی ئاگر (کاتی ڕۆژئاوابوون لە ٢٠ مارسدا)
کۆمەڵگەکە لە دەوری ئاگرەکە کۆ دەبێتەوە. مۆسیقای کەلەپووری زۆرنا-داڤول دەستپێ دەکات.
بازدان لەسەر ئاگر
هەر کەسێک باز لە سەری ئاگرەکە دەدات (یان لە ئێستاشدا، لە سەری شەلەعێکی بچووکی کۆنترۆڵکراو) — کارێکی پاککردنەوەیە.
گۆڤەند تا بەرەبەیان
گۆڤەندی گەورە دەستپێ دەکات. زۆرجار دوو یان سێ هێڵ هاوکات دروست دەبن. زۆرنا-داڤول کاتژمێر کاتژمێر لێدەدرێن.
تەقەمەنی
نەورۆزی هاوچەرخ تەقەمەنی لەخۆ دەگرێت.
گۆرانی بەناوبانگەکانی نەورۆز
"نەورۆز پیرۆزبێ"
گۆرانی پێشوازی ستاندارد. چەند گۆڕاوی ناوچەیی هەیە — سۆرانی و کرمانجی هەرکام مەلۆدی خۆیان هەیە.
"نەورۆز ئاهەنگێ" (شیڤان پەروەر)
پارچەی نەورۆزی هاوچەرخی شێوازی سرود. زۆرجار لە ئاهەنگە گەورەکانی نەورۆزدا لە سەرتاسەری غەریبی و کوردستاندا دەلێدرێت.
"ڕۆژا نەورۆزێ"
گۆرانی فۆلکلۆری کرمانجی بە تایبەتی لەسەر ڕۆژی نەورۆز.
"ئەم هاتینە بۆ نەورۆزێ"
"ئێمە بۆ نەورۆز هاتووین" — گۆرانی پێشوازی کرمانجی باو لە کۆبوونەوەکاندا.
گۆڕاوە ناوچەییەکان
هەر ناوچەیەکی سەرەکی گۆرانی نەورۆزی هەیە کە بەتایبەتی محەلیە. کۆلێکشنی نەورۆزی دیاربەکر لەگەڵ کۆلێکشنی مەهاباد یەکناگرنەوە.
کوێ نەورۆز بە گشتی ئاهەنگ دەگێڕرێت
نەورۆز جەژنی گشتییە یان ئاهەنگێکی نافەرمی گرنگە لە:
- کوردستانی باشوور — جەژنی فەرمی، ئاهەنگی گشتی گەورە لە هەولێر، سلێمانی، دهۆک
- تورکیا — مێژوویی سنووردارکراو، ئێستا بە یاسایی ئاهەنگ دەگێڕرێت
- ئێران — وەک نەوڕۆز ئاهەنگ دەگێڕرێت
- سوریا/ڕۆژاڤا — لە ٢٠١٢ ـەوە ئاهەنگ دەگێڕرێت
- غەریبی — ئاهەنگی گەورە لە ستۆکهۆڵم، بەرلین، لەندەن، پاریس، تۆرنتۆ
نەورۆز لە غەریبیدا
بۆ کۆمەڵگەی کوردی غەریبی، نەورۆز زۆرجار خاڵی فەرهەنگی ساڵانە سەرەکیـیە. نەورۆزێکی غەریبی نموونە لە خۆ دەگرێت:
١. کۆبوونەوەی گشتی لە دەرەوە لە پارک یان شوێنی کۆمەڵگە ٢. قسەکار — ڕابەرانی کۆمەڵگە ٣. مۆسیقای زیندوو — زۆرجار گرووپێکی کوردی یان DJ لەگەڵ بەشی زیندووی زۆرنا-داڤول ٤. خواردن — خواردنە کوردیە کەلەپوورییەکان ٥. گۆڤەند — کاری ناوەندی ٦. ئاهەنگی ئاگر ئەگەر یاساکانی شار ڕێگە بدەن
بۆچی نەورۆز هەموو شتێکی پاراست
نەورۆز یەکێکە لە چەند کەلەپوور فەرهەنگییەکانە کە بە بەردەوامی هەبووە:
- لە داگیرکردنی ئیسلامیەوە (سەدەی ٧)
- لە هێرشی مەنگۆلەوە (سەدەی ١٣)
- لە فەرمانڕەوایی عوسمانییەوە (سەدەی ١٦-٢٠)
- لە چەوسانەوەی دەوڵەتییەوە (سەدەی ٢٠)
- لە بڵاوبوونەوەی غەریبیەوە (١٩٨٠ ـ ئێستا)
بۆچی؟ سێ هۆکار:
١. وەرزیە. یەکسانیی بەهار ڕوو دەدات بێ گوێدانە کەسێک. ٢. خێزانییە. تەنانەت کاتێک ئاهەنگی گشتی قەدەغە بوو، خێزانەکان بە تایبەتی کۆ دەبوونەوە. ٣. سنووری بەزاندووە. کوردی تورکیا، سوریا، عێراق، ئێران و غەریبی هەمووی هەمان ڕۆژ ئاهەنگ دەگێڕن.
گوێگرتن بۆ نەورۆز
١. گوێ لە شیڤان پەروەر بگرە — سرودەکانی نەورۆزی سەرچاوەی هاوچەرخن ٢. گوێ لە ئەینوور دۆغان بگرە — بەتایبەتی "کیچە کوردان" ٣. بۆ پەخشی ڕاستەوخۆی یوتیوب بگەڕێ بۆ ئاهەنگی نەورۆزی گەورەی هەولێر و دیاربەکر
زیاتر بخوێنەوە
- مۆسیقای زەماوەندی کوردی — گۆڤەند، هەلای — شێوازی سەماکە کە لە نەورۆزدا زاڵە
- ١٢ هونەرمەندی بەناوبانگی کوردی — لەوانە سرود-لێدەرانی نەورۆز
- ڕێنمایی ئامێرە مۆسیقاییە کوردییەکان — زۆرنا و داڤول
نەورۆز پیرۆزبێ — کاتێک ئەمە دەخوێنیتەوە.
ئەگەر تۆماری نەورۆز یان گۆڕاوی ناوچەییت هەیە، بەشدار بە.