بێتهۆڤن: ژیاننامە، کەڕبوون، نۆ سیمفۆنی و لە کوێوە دەست پێ بکەین

لودڤیگ ڤان بێتهۆڤن ئەو ئاوازدانەرەیە کە موزیکی کرد بە شتێکی کەسی. لە جیهانی کلاسیکی هایدن و مۆزارتدا گەورە بوو، لە کۆتایی بیستەکانی تەمەنیدا بیستنی لەدەست دا، و هێشتا موزیکێکی نووسی کە ئەوەی گۆڕی سیمفۆنی، سۆناتا و کوارتێتی ژێداری دەتوانن چی بن. خوێنەری سۆرانی پێشتر ناساندنی باشی دەربارەی بێتهۆڤن هەیە، بۆیە ئەم ژیاننامەیە زیاتر بەرەو لایەنی کرداری دەڕوات. دوای چیرۆکی ژیانی، پلانێکی گوێگرتنت بۆ نۆ سیمفۆنییەکە، ڕێنماییەک بۆ ٣٢ سۆناتای پیانۆ، و لیستێکی واقیعی بۆ یەکەم پارچەکانی قوتابیانی پیانۆ دەست دەکەوێت.

کورتەی زانیارییەکان

• ناوی تەواو: لودڤیگ ڤان بێتهۆڤن
• لە دایکبوون: تەعمیدکردن لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٧٧٠، بۆن (میرنشینی کۆلن، ئێستا ئەڵمانیا)
• کۆچی دوایی: ٢٦ی ئاداری ١٨٢٧، ڤیەننا، لە تەمەنی ٥٦ ساڵیدا
• خێزان: باوکی یۆهان ڤان بێتهۆڤن، گۆرانیبێژی دەربار؛ باپیری لودڤیگ، سەرۆکی موزیکی دەرباری بۆن
• ژانر: موزیکی کلاسیکی ڕۆژئاوایی، پردێک لە نێوان سەردەمی کلاسیک و ڕۆمانتیکدا
• ئامێرەکان: پیانۆ، ئۆرگن، ڤیۆلا
• بەناوبانگ بە: ٩ سیمفۆنی، ٣٢ سۆناتای پیانۆ، ٥ کۆنسێرتۆی پیانۆ، کۆنسێرتۆیەکی کەمان، ١٦ کوارتێتی ژێداری، ئۆپێرای «فیدێلیۆ» و «میسا سۆلێمنیس»
• هەروەها بەناوبانگ بە: ئاوازدانان لە کاتی کەڕبووندا

منداڵی لە بۆن

بێتهۆڤن لە خێزانێکی موزیکژەنی دەربار لە بۆن لە دایک بوو. باپیرە هاوناوەکەی سەرۆکایەتی موزیکی دەرباری دەکرد؛ باوکی، یۆهان، لە کڵێسای دەربار گۆرانیی دەگوت و یەکەم مامۆستای کوڕەکە بوو، مامۆستایەکی زۆرجار توند و بێبەزەیی. خواردنەوەی یۆهان خێزانەکەی لاواز کرد، و لودڤیگ لە هەرزەکاریدا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەرپرسیارێتی زیاتری دایک و براکانی گرتە ئەستۆ.

مامۆستای ڕاستەقینەی لە بۆن ئۆرگنژەنی دەربار کریستیان گۆتلۆب نێفە بوو، کە «کلاڤیەری باش کۆککراو»ی باخی فێر کرد و یارمەتی دا یەکەم پارچەکانی بڵاو بکاتەوە. بێتهۆڤن لە ئۆرکێسترای دەربار ڤیۆلای دەژەنی و لە کڵێسادا ئۆرگن، و وەک ئیمپرۆڤیزەکەرێکی سەرسووڕهێنەر لەسەر کلاڤیەر ناوبانگی دەرکرد. یەکێک لە پشتیوانەکانی کۆنت فێردیناند فۆن ڤالدشتاین بوو، کە دواتر سۆناتای «ڤالدشتاین» پێشکەشی ئەو کرا.

ڤیەننا و سێ قۆناغەکە

لە تشرینی دووەمی ١٧٩٢ بێتهۆڤن چوو بۆ ڤیەننا بۆ خوێندنی ئاوازدانان لای یۆزێف هایدن. کۆنت ڤالدشتاین بە یاداشتێکی ماڵئاوایی بەناوبانگ ڕەوانەی کرد و پێی گوت «گیانی مۆزارت لە دەستی هایدنەوە» وەردەگرێت. ئیتر هەرگیز بۆ ژیان نەگەڕایەوە بۆن.

مێژوونووسان زۆرجار بەرهەمەکانی دابەش دەکەن بۆ سێ قۆناغ. ئەمە سادەکردنەوەیە، بەڵام نەخشەیەکی بەسوودە.

قۆناغی سەرەتا (تا نزیکەی ١٨٠٢). بێتهۆڤن یەکەمجار وەک پیانۆژەن ڤیەننای گرت. بەرهەمە سەرەتاییەکانی، وەک دوو سیمفۆنیای یەکەم، یەکەم کۆنسێرتۆکانی پیانۆ، کوارتێتەکانی بەرهەمی ١٨ و سۆناتای وەک «پاتێتیک»، بە زمانی هایدن و مۆزارت دەدوێن بەڵام بە هێز و سەرسووڕمانی زیاترەوە.

قۆناغی ناوەڕاست، قۆناغی «پاڵەوانانە» (نزیکەی ١٨٠٣-١٨١٤). بیستنی لە دەوروبەری ١٧٩٨ەوە دەستی کردبوو بە لاوازبوون. لە تشرینی یەکەمی ١٨٠٢، کاتێک لە گوندی هایلیگنشتات بوو، نامەیەکی بۆ براکانی نووسی کە هەرگیز نەینارد، و ئێستا بە وەسیەتنامەی هایلیگنشتات ناسراوە. تێیدا دان بە بیرکردنەوە لە خۆکوشتندا دەنێت و بڕیار دەدات لە پێناو هونەرەکەیدا بژی. ئەوەی دوای ئەوە هات تەقینەوەیەک بوو لە بەرهەمی گەورە و دراماتیکی: سیمفۆنیای «ئێرۆیکا»، کە بڕیاری دابوو بە ناوی ناپلیۆنەوە ناوی بنێت تا ئەو کاتەی ناوەکەی لەسەر لاپەڕەکە سڕییەوە؛ سیمفۆنییەکانی ٤ تا ٨؛ سۆناتاکانی «ڤالدشتاین» و «ئەپاسیۆناتا»؛ کۆنسێرتۆی کەمان؛ کۆنسێرتۆی پیانۆی چوارەم و پێنجەم («ئیمپراتۆر»)؛ و تاکە ئۆپێراکەی، «فیدێلیۆ».

قۆناغی کۆتایی (نزیکەی ١٨١٥-١٨٢٧). لە دەوروبەری ١٨١٨ەوە ئیتر نەیدەتوانی گفتوگۆی ئاسایی بکات و دەفتەری گفتوگۆی بەکار دەهێنا کە میوانەکان بەشی خۆیانیان تێدا دەنووسی. ئەمانە ساڵانی ململانێی خێزانیش بوون، بە تایبەتی دادگاییەکی درێژ بۆ سەرپەرشتیی برازاکەی، کارل. بەرهەمەکانی کەمتر بوون بەڵام قووڵتر: سۆناتای «هامەرکلاڤیەر» و سێ سۆناتا کۆتاییەکەی پیانۆ، «میسا سۆلێمنیس»، کوارتێتە ژێدارییە کۆتاییەکان و سیمفۆنیای نۆیەم.

کەڕبوون و سیمفۆنیای نۆیەم

سیمفۆنیای نۆیەم لە ٧ی ئایاری ١٨٢٤ لە ڤیەننا یەکەمجار پێشکەش کرا. یەکەم سیمفۆنیای گەورە بوو کە دەنگی مرۆڤی تێدا بەکار هێنرا، و لە بەشی کۆتاییدا هۆنراوەی «بۆ شادی»ی شیلەری کرد بە ئاواز. بێتهۆڤن لەسەر شانۆ لە تەنیشت مایسترۆکەوە وەستابوو. بە پێی گێڕانەوە بەناوبانگەکە، کاتێک موزیکەکە کۆتایی هات هێشتا ڕووی لە ئۆرکێسترا بوو، و گۆرانیبێژی کۆنترالتۆ کارۆلین ئونگەر ڕووی وەرگێڕا بۆ ئەوەی ببینێت ئامادەبووان چەپڵە لێ دەدەن.

پێویستە لە باسی کەڕبوونەکەیدا ورد بین. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هەرگیز بە تەواوی کەڕ نەبوو؛ هێشتا هەستی بە دەنگە نزمەکان و دەنگە بەرزە لەناکاوەکان دەکرد. بەڵام لە کۆتایی سییەکانی تەمەنیەوە نەیدەتوانی بە دروستی گوێی لە موزیک بێت، و لە دە ساڵی کۆتاییدا نزیکەی بە تەواوی لە ڕێگەی بیستنی ناوەکییەوە ئاوازی دادەنا. توێژینەوەیەکی بۆماوەیی ساڵی ٢٠٢٣ لەسەر قژەکەی هیچ هۆکارێکی بۆماوەیی ڕوونی بۆ کەڕبوونەکەی نەدۆزییەوە.

مردن

بێتهۆڤن لە کۆتایی ١٨٢٦ بە توندی نەخۆش کەوت و لە ٢٦ی ئاداری ١٨٢٧ لە ڤیەننا کۆچی دوایی کرد، لە تەمەنی ٥٦ ساڵیدا. توێکاری نەخۆشییەکی قورسی جگەری دۆزییەوە. توێژینەوەکەی ٢٠٢٣، کە لە گۆڤاری «کەرەنت بایۆلۆجی» بڵاو کرایەوە، هەپاتایتس بی لە قژەکەیدا و جینی بە مەترسیی بەرز بۆ نەخۆشیی جگەر دۆزییەوە. ئەمانە لەگەڵ خواردنەوەی کحول بە ئەگەری زۆر نەخۆشییە کۆتاییەکەی ڕوون دەکەنەوە. هەمان توێژینەوە دژی تیۆرە کۆنەکەی ژەهراویبوون بە قوڕقوشم وەستایەوە.

بەرهەمە دیارەکان

• سیمفۆنی: ژمارە ٣ «ئێرۆیکا»، ژمارە ٥ لە دۆ مینەر، ژمارە ٦ «پاستۆڕاڵ»، ژمارە ٧ و ژمارە ٩ «کۆراڵ»
• سۆناتای پیانۆ: «پاتێتیک» (بەرهەمی ١٣)، «مانگەشەو» (بەرهەمی ٢٧ ژمارە ٢)، «ڤالدشتاین» (بەرهەمی ٥٣)، «ئەپاسیۆناتا» (بەرهەمی ٥٧)، «هامەرکلاڤیەر» (بەرهەمی ١٠٦) و سێ دوایینەکە، بەرهەمەکانی ١٠٩ تا ١١١
• کۆنسێرتۆ: کۆنسێرتۆی پیانۆی ژمارە ٥ «ئیمپراتۆر» و کۆنسێرتۆی کەمان لە ڕێ ماژەر
• موزیکی ژوورەکی: کوارتێتە ژێدارییە کۆتاییەکان، لەوانە «گرۆسە فوگە»، و سۆناتای کەمانی «کرۆیتزەر»
• موزیکی دەنگی: «فیدێلیۆ» و «میسا سۆلێمنیس»
• پارچەی کورت: «فور ئێلیزە» و باگاتێلەکان

باشترین بەرهەمەکانی بێتهۆڤن

1. سیمفۆنیای ژمارە ٥ لە دۆ مینەر. دەستپێکە چوار نۆتەییەکەی بەناوبانگترین مۆتیڤی موزیکی کلاسیکە.
2. سیمفۆنیای ژمارە ٩، بەشی کۆتایی «سروودی شادی». ئاوازەکەی وەک سروودی ئەورووپا بەکار دەهێنرێت.
3. فور ئێلیزە. پارچەیەکی کورتی پیانۆ کە چەندین دەیە دوای مردنی بڵاو کرایەوە و نزیکەی هەموو قوتابییەکی پیانۆ پێی دەگات.
4. سۆناتای مانگەشەو، بزووتنەوەی یەکەم. هێواش، بێدەنگ و ئەفسووناوی.
5. سۆناتای پاتێتیک، بزووتنەوەی دووەم. یەکێک لە گۆرانیئاساترین ئاوازەکانی.
6. سیمفۆنیای ژمارە ٧، بزووتنەوەی دووەم (ئالێگرێتۆ). مارشێکی هێواش کە هەر گەورە و گەورەتر دەبێت.
7. سیمفۆنیای ژمارە ٦، «پاستۆڕاڵ». لادێ، دەنگی باڵندە و گەردەلوولێک.
8. کۆنسێرتۆی پیانۆی ژمارە ٥، «ئیمپراتۆر».
9. سۆناتای ئەپاسیۆناتا. ئاگر لە یەکەم لاپەڕەوە تا دوایین لاپەڕە.
10. سیمفۆنیای ژمارە ٣، «ئێرۆیکا». ئەو بەرهەمەی قۆناغی پاڵەوانانەی کردەوە.

پلانی گوێگرتن بۆ نۆ سیمفۆنییەکە

بە ژمارە ١ دەست پێ مەکە و بە ڕیز مەڕۆ. ئەم ڕێگایە تاقی بکەرەوە:

1. سیمفۆنیای ژمارە ٥. کورت، چڕ و هەر لە یەکەم چرکەوە سەرنجڕاکێش. گوێ بگرە چۆن مۆتیڤە چوار نۆتەییەکە لە هەموو بزووتنەوەکاندا دەردەکەوێتەوە، و چۆن دۆ مینەرە تاریکەکە دەبێت بە کۆتاییەکی گەشاوە لە دۆ ماژەر.
2. سیمفۆنیای ژمارە ٧. لێرەدا ڕیتم هەموو شتێکە. ئەگەر حەزت لە موزیکی سەمایە، ئەمە هی تۆیە؛ ڤاگنەر بە ناوبانگی پێی وت «ئەوپەڕی سەما».
3. سیمفۆنیای ژمارە ٦، «پاستۆڕاڵ». پێنج بزووتنەوە کە ڕۆژێک لە لادێ وێنا دەکەن. ئارام و دڵفراوانە، و دوای توندیی پێنجەم گۆڕانێکی خۆشە.
4. سیمفۆنیای ژمارە ٣، «ئێرۆیکا». درێژتر و داواکارتر. هەموو سەرنجت بدە بزووتنەوەی یەکەم و پاشان گوێ لە مارشە ماتەمینییەکە بگرە.
5. سیمفۆنیای ژمارە ٩. بیهێڵەرەوە بۆ کاتێک کە ئامادەی گەشتێکی یەک کاتژمێری بیت. زۆر کەس ڕاستەوخۆ دەچن بۆ بەشی کۆتایی، بەڵام بزووتنەوە هێواشەکەی سێیەم کلیلی هەموو بەرهەمەکەیە.
6. پاشان ژمارە ١، ٢، ٤ و ٨. سووکتر و گاڵتەئامێزترن و لە هایدنەوە نزیکترن. زۆرجار بە کەمبایەخ سەیر دەکرێن، بەڵام شایانی گوێگرتنی وردن.

ڕێنمایی بۆ ٣٢ سۆناتای پیانۆ

سی و دوو سۆناتا دەتوانێت وەک دیوارێک دەربکەوێت. ئەمە ڕێگایەکە بۆ ناوەوە، یەکەمجار وەک گوێگر:

• بە سێ بەناوبانگەکە دەست پێ بکە: «پاتێتیک» (بەرهەمی ١٣)، «مانگەشەو» (بەرهەمی ٢٧ ژمارە ٢) و «ئەپاسیۆناتا» (بەرهەمی ٥٧).
• پاشان زەبەلاحەکانی قۆناغی ناوەڕاست: «ڤالدشتاین» (بەرهەمی ٥٣) و «گەردەلوول» (بەرهەمی ٣١ ژمارە ٢).
• پاشان ماڵئاواییەکان: «لێز ئادیۆ» (بەرهەمی ٨١a)، و دوای ئەوە سێ سۆناتا کۆتاییەکە، بەرهەمەکانی ١٠٩، ١١٠ و ١١١. ئەمانە لە قووڵترین موزیکەکانن کە تا ئێستا بۆ پیانۆ نووسراون، بەڵام ئارامگرتن دەخوازن.
• «هامەرکلاڤیەر» (بەرهەمی ١٠٦) بۆ کۆتایی بهێڵەرەوە. درێژترین و قورسترینیانە.

ئەگەر پیانۆ دەژەنیت: یەکەم لیستی واقیعی بێتهۆڤن

بێتهۆڤن تەنها بۆ پیانۆژەنی کۆنسێرت نییە. بە نزیکەیی بە ڕیزی ئاستی قورسی:

1. ئاوازی سروودی شادی بە ڕێکخستنی سادە. زۆربەی جار هەنگاو بە هەنگاو دەجووڵێت و لە مەودایەکی بچووکدا دەمێنێتەوە، بۆیە بۆ یەکەم هەفتەکان گونجاوە.
2. فور ئێلیزە، بەشی یەکەمی (A). بەشەکانی ناوەڕاست قورسترن؛ دواتر فێریان ببە.
3. باگاتێلەکان لە بەرهەمەکانی ٣٣، ١١٩ و ١٢٦. پارچەی کورتی کەسایەتی، زۆربەیان لە ئاستی ناوەندیدا دەژەنرێن.
4. سۆناتای مانگەشەو، بزووتنەوەی یەکەم. نۆتەکان قورس نین؛ ئاستەنگەکە ئەوەیە سێیینەکان یەکسان بن و ئاوازەکەی سەرەوە بە دەنگێکی گۆرانیئاسا دیار بێت.
5. پاتێتیک، بزووتنەوەی دووەم. وانەیەک لە دەنگی گۆرانیئاسا و لێگاتۆ.
6. دوو سۆناتا ئاسانەکە، بەرهەمی ٤٩ ژمارە ١ و ٢. سۆناتای ڕاستەقینەی بێتهۆڤن، بە قەبارەیەکی بچووک.

هەر شتێک دەژەنیت، نۆتەکانی بێتهۆڤن پڕن لە نیشانەی بەرزی و نزمیی دەنگ، «سفۆرتساندۆ» و جەخت. ئەوانە بە هەمان وردی نۆتەکان بخوێنەرەوە. ئەگەر هێشتا فێری خوێندنەوەی هێڵی نۆتە دەبیت، بە ڕێنماییەکەمان دەربارەی چۆنیەتی خوێندنەوەی نۆتەی موزیکی کوردی دەست پێ بکە: نیشانەکان هەمان ئەوانەن کە بێتهۆڤن بەکاری دەهێنان.

میرات

بێتهۆڤن وێنەی ئاوازدانەری گۆڕی، لە خزمەتکارێکی شارەزای دەربارەوە بۆ هونەرمەندێکی سەربەخۆ کە شتێکی کەسیی هەیە بیڵێت. سیمفۆنیای نۆیەمی پێوەری دانا بۆ برامس، بروکنەر و مالەر، و کوارتێتە کۆتاییەکانی هێشتا نوێ دەنگ دەدەنەوە. ئاوازی «سروودی شادی» لە ١٩٧٢ وەک سروودی ئەنجومەنی ئەورووپا و دواتر وەک سروودی یەکێتیی ئەورووپا وەرگیرا. بۆ زۆرێک لە گوێگرانی جیهان، دەستپێکی سیمفۆنیای پێنجەم خودی دەنگی «موزیکی کلاسیک»ە.

پەیوەندی بە موزیکی کوردییەوە

وەک لە وتاری مۆزارتدا کردمان، تەنها ئەو پەیوەندییانە باس دەکەین کە دەتوانین بیانسەلمێنین.

ئۆرکێسترا کوردییەکان. ئۆرکێسترای فیلهارمۆنیی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٥ لە سنە دامەزراوە و زیاتر لە ٥٠ موزیکژەنی هەیە؛ کۆنسێرتمایستەرەکەی ئەرسەلان کامکارە، لە خێزانی کامکار کە لە وتارەکەمان دەربارەی کامکارەکان باسیان دەکەین. لە ساڵی ٢٠١٨ ڕۆژنامەی «فایننشاڵ تریبیون»ی ئێرانی ڕایگەیاند کە ئۆرکێستراکە سیمفۆنیای پێنجەمی بێتهۆڤن لە سنە پێشکەش دەکات. لە هەرێمی کوردستانی عێراقیش، ئۆرکێسترای ژێداری کوردستان ئەندامەکانی لە پەیمانگاکانی هونەرە جوانەکانی سلێمانی، هەولێر و دهۆک وەردەگرێت، کە ڕیپێرتواری کلاسیکی ڕۆژئاوایی بەشێکە لە ڕاهێنانەکانیان.

نۆتەنووسیی هاوبەش. نۆتەکانی بێتهۆڤن و نۆتە کوردییەکانی کوردنۆت هەمان هێڵە پێنجینەی نۆتە، کلیل، نیشانەکانی دیەز و بێمۆڵی سەرەتای هێڵ و نیشانەکانی بەرزی و نزمیی دەنگ بەکار دەهێنن. سەرەکیترین زیادە لە نۆتە کوردییەکاندا نیشانەی چارەکە دەنگە، کە بۆ مەقامی وەک بەیاتی پێویستە و پیانۆ ناتوانێت بیژەنێت. ڕێنمایی سەرەتاییمان بۆ ژەنینی گۆرانی کوردی لەسەر پیانۆ ڕوونی دەکاتەوە چی بکەیت.

نەریتی سروود. «سروودی شادی» نیشانی دەدات چۆن ئاوازێک دەتوانێت ببێت بە هێمایەکی سیاسیی هاوبەش. کورد ئەم چیرۆکە باش دەناسێت، بۆیە دەربارەی ئەی ڕەقیب، سروودی نیشتمانیی کوردی نووسیومانە.

بێتهۆڤن بە سۆرانی. کتێبخانەی کوردنۆت پەرتووکی سۆرانی دەربارەی ئاوازدانەرە گەورەکانی تێدایە: «ژیاننامەی گەورە موزیکزانان» و «ناودارانى موزيكى جيهان». بۆ مێژوویەکی فراوانتر، سەیری «کورتەیەک لە مێژووی موزیکی جیهانی» بکە.

لە کوێوە دەست پێ بکەین، بە یەک دێڕ

گوێ لە سیمفۆنیای پێنجەم بگرە، سروودی شادی بژەنە، و وەسیەتنامەی هایلیگنشتات بخوێنەرەوە. پێکەوە زۆربەی ئەوەت پێ دەڵێن کە پێویستە دەربارەی بێتهۆڤن بیزانیت. پاشان بەردەوام بە لەگەڵ شۆپان، کە پیانۆی بەرەو ئاراستەیەک برد کە بێتهۆڤن ڕێگای بۆ خۆش کردبوو.

سەرچاوەکان

• Ludwig van Beethoven، ویکیپیدیا
• Genomic analyses of hair from Ludwig van Beethoven، Current Biology (٢٠٢٣)00181-1)
• Beethoven's cause of death revealed from locks of hair، Nature
• DNA from Beethoven's hair reveals clues about his death، Smithsonian Magazine
• Kurdistan Philharmonic Orchestra، ویکیپیدیا
• Kurdish Philharmonic Orchestra to perform in Sanandaj، Financial Tribune

دەتەوێت بەردەوام بیت؟ ژیاننامەی ئاوازدانەران لە کتێبخانەی پەرتووکە سۆرانییەکانمان بکەرەوە، یان توانای خوێندنەوەی نۆتەکەت لەسەر نۆتە بێبەرامبەرەکانی گۆرانی کوردی تاقی بکەرەوە.