لە چایخانە کۆنەکانی سلێمانیدا چەند ڕووخسارێک لە دیوارەکانەوە سەیرت دەکەن: شاعیران، گۆرانیبێژان و پاڵەوانانی چیرۆکە درێژەکەی ئەو شارە. یەکێک لەو ڕووخسارانە هی حەمە جەزایە. بۆ نەوەیەک لە کوردانی باشوور، دەنگی ئەو دەنگی بەرگری بوو. بۆ پێشمەرگەی دەگوت چونکە خۆی پێشمەرگە بوو، و گۆرانییەکانی وەک «هۆ کاکی پێشمەرگە» و «سێدارە» بوونە بەشێک لە یادەوەریی ئەو خەباتە.
بەڵام حەمە جەزا تەنیا گۆرانیبێژێکی سیاسی نەبوو. وەستای مەقامی سلێمانی و لاوانەوە بوو، واتە ئەو گۆرانییە هێواش و بێکێشەی سۆرانی کە بە دەنگی ئازاد دەگوترێت، و گۆرانیی دڵداریشی دانا کە خەڵک هێشتا لە کۆڕ و دانیشتنەکاندا دەیانڵێنەوە. ئەم ژیاننامەی حەمە جەزایە ژیانی لە سلێمانییەوە بۆ شاخ، بۆ تاراوگەی دانیمارک و گەڕانەوە بۆ ماڵ دەگێڕێتەوە، پاشان باشترین گۆرانییەکانی ڕیز دەکات و ڕێنماییت دەکات چۆن گوێ لە مەقامەکانی بگریت.
حەمە جەزا بە کورتی
- ناو: محەمەد جەزا، ناسراو بە حەمە جەزا
- لەدایکبوون: ١٩٤٩، سلێمانی، هەرێمی کوردستان
- کۆچی دوایی: ٢٠١٠، سلێمانی، لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا و دوای نەخۆشی (ویکیپیدیای سۆرانی: ١ی ئۆکتۆبەر)
- گۆڕ: گۆڕستانی گردی سەیوان، سلێمانی
- شێواز: گۆرانیی نیشتمانی و شۆڕشگێڕی، مەقامی کوردی، لاوانەوە، گۆرانیی دڵداری
- ئامێرەکانی تیپەکەی: کەمان، ئەکۆردیۆن، سەنتوور، جۆزە، تار، دەف و ئۆرکێسترا
- پێشمەرگایەتی: لە ساڵی ١٩٦٩ەوە لە ڕیزی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا
- تاراوگە: دانیمارک؛ ساڵی ١٩٩١ گەڕایەوە سلێمانی
- ناسراو بە: «سێدارە»، «هۆ کاکی پێشمەرگە»، «مەڕۆ مەڕۆ»، «هانێ گوڵ»
منداڵی و لاوێتی لە سلێمانی
حەمە جەزا ساڵی ١٩٤٩ لە سلێمانی لەدایک بوو، ئەو شارەی لە مێژە خۆی بە پایتەختی ڕۆشنبیریی سۆرانی دەزانێت. هەر لە منداڵییەوە بەهرەی موزیکی تێدا دیار بوو. زوو هاوسەرگیریی کرد، لە تەمەنی نزیکەی نۆزدە ساڵیدا، و دواتر خێزانێکی گەورەی پێکهێنا.
سلێمانیی شەستەکان شوێنێکی لەبار بوو بۆ ئەوەی گۆرانیبێژێکی تێدا پێبگات. شارەکە نەریتێکی بەهێزی مەقامبێژی و شیعری هەبوو، و ڕادیۆی کوردی دەنگی مامۆستا کۆنەکانی دەگەیاندە هەموو ماڵێک. حەمە جەزا هەم مەقامی کلاسیکی و هەم گۆرانیی فۆلکلۆریی ناوچەکەی لەبەر کرد، و تا کۆتایی ژیانی لە هەردووکیان هەڵیدەهێنجا.
گۆرانی بۆ بەرگری
ساڵی ١٩٦٩ پەیوەندیی بە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردەوە کرد. ساڵانێکی زۆر وەک پێشمەرگە لە شاخەکانی کوردستان ژیا، دژی ڕژێمی بەعس جەنگا و لە هەمان کاتدا بۆ هاوڕێکانی گۆرانیی دەنووسی و دەیگوت.
لە حەفتاکاندا بە گۆرانیی نیشتمانی ناوی دەرکرد. ئەو گۆرانییانە بۆ پێشمەرگە و بۆ ئەو خەڵکەی پشتیوانییان دەکردن دانرابوون، و بێ پێچوپەنا باسی قوربانیدان، لەدەستدان و هیوایان دەکرد. ناونیشانی وەک «هۆ کاکی پێشمەرگە»، «مەترێزی شەرەف» و «شەهید» هەر لە یەکەم بیستنەوە بابەتەکەیان پێت دەڵێن. «سێدارە»، کە بە «ژووری سێدارە»ش ناسراوە، بوو بە یەکێک لە گۆرانییە هەرە دیارەکانی ئەو سەردەمە.
هاوکات لەگەڵ موزیکژەن و تیپەکانی ناوچەکەدا تۆماری دەکرد. بەپێی ڕۆژنیوز، یەکێک لە تۆمارە سەرەتاییەکانی، کە بۆ ساڵی ١٩٧١ دەگەڕێتەوە، گۆرانیی «بیبی خانم» بوو، و ئەم گۆرانییە تا ئەمڕۆش لە کۆکراوەکانی بەرهەمەکانیدا دەبینرێت.
زۆربەی ئەم موزیکە بەشێک بوو لە شەپۆلێکی فراوانتری گۆرانیی شۆڕشگێڕیی کوردی لە حەفتاکان و هەشتاکاندا، کە لە وتاری موزیک و بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان باسمان کردووە. لە سەردەمی بەعسدا تۆمارکردن و بڵاوکردنەوەی ئەم جۆرە گۆرانییانە مەترسیدار بوو؛ چیرۆکی فراوانتری فشاری دەسەڵات لەسەر گۆرانیی کوردی لە وتاری چۆن موزیکی کوردی قەدەغە کرا (بە ئینگلیزی) دەخوێنیتەوە.
تاراوگە لە دانیمارک
وەک زۆرێک لە پێشمەرگە و هونەرمەندانی کورد، حەمە جەزا سەرەنجام لەگەڵ خێزانەکەی عێراقی بەجێهێشت و لە دانیمارک بوو بە پەنابەر. تاراوگە کۆتایی بە کاری هونەریی نەهێنا، بەڵکو گوێگری تازەی بۆ دۆزییەوە. بۆ کۆمەڵگا کوردییەکانی ئەورووپا، کەنەدا و ئەمریکا ئاهەنگی گێڕا، و گۆرانییە نیشتمانییەکانی بۆ ئەو خەڵکەی خۆیان لە هەمان جەنگ ڕایانکردبوو مانایەکی تایبەتییان هەبوو. هەروەها چەند گۆرانییەکی دووانەی لەگەڵ ناسر ڕەزازی تۆمار کرد، لەوانە «بەرهەڵبێنە» و «زەمانە».
گەڕانەوە بۆ سلێمانی
دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، حەمە جەزا گەڕایەوە و دیسان لە سلێمانی نیشتەجێ بوو. دوو دەیەی کۆتایی تەمەنی لەوێ بەسەر برد، وەک یەکێک لە ڕووخسارە ڕێزلێگیراوەکانی ژیانی موزیکیی شارەکە.
ساڵی ٢٠١٠ لە سلێمانی، لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا و دوای نەخۆشییەک، کۆچی دوایی کرد. سەرچاوەکان نەخۆشییەکە جیاواز باس دەکەن: ئێد ئێمەری لە سۆئاس دەڵێت شێرپەنجە بووە، بەڵام ڕۆژنیوز باسی وەستانی دڵ دەکات، بۆیە ئێمە هۆکارەکە یەکلا ناکەینەوە. هەر ئەو ڕۆژە لە گۆڕستانی گردی سەیوان بە خاک سپێردرا. ماتەمەکەی یەکێک بوو لە گەورەترینەکانی شارەکە و هەزاران کەس لە دوو لای شەقامەکان ڕیزیان بەست.
بەرهەمە دیارەکان
بەرهەمەکانی حەمە جەزا لە سێ کۆمەڵەی سەرەکیدا کۆ دەبنەوە:
- گۆرانیی پێشمەرگە: «هۆ کاکی پێشمەرگە»، «مەترێزی شەرەف»، «شەهید» و «سێدارە».
- مەقام و لاوانەوە: پارچەی درێژ و بێکێش وەک «گەردەلوولی سپی» و مەقامەکەی بۆ «کوڕی بابەگوڕگوڕ».
- گۆرانیی دڵداری و فۆلکلۆری: «هانێ گوڵ»، «ئەی پەری»، «مەڕۆ مەڕۆ بابە مەڕۆ» و «بیبی خانم».
شیعریشی دەنووسی. گۆڤاری «Words Without Borders» شیعرەکەی «خەمی لەناکاو»ی بە ئینگلیزی بڵاو کردووەتەوە. بەپێی ئێد ئێمەری، گۆرانیی «لە دۆستم دی» لەسەر شیعرێکی عەبدوڵڵا پەشێو دانراوە.
باشترین گۆرانییەکانی حەمە جەزا
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە خەڵک زیاتر بە سۆرانی و ئینگلیزی بەدوایاندا دەگەڕێن:
- سێدارە (ژووری سێدارە): ئەو گۆرانییەی زۆرترین گەڕانی لەسەر دەکرێت.
- هانێ گوڵ: یەکێک لە خۆشەویستترین گۆرانییە دڵدارییەکانی.
- ئەی پەری: گۆرانییەکی دڵشکان و دووری.
- مەڕۆ مەڕۆ بابە مەڕۆ: هاوارێکی دڵدارانە، هەروەک ناونیشانەکەی دەڵێت.
- عیشق و ئازادی (ئەگەرچی شەو درەنگە): ناونیشانەکەی خۆی هەردوو جەمسەری بەرهەمەکانی کۆ دەکاتەوە: ئەوین و ئازادی.
- هۆ کاکی پێشمەرگە: گۆرانییەک کە ڕاستەوخۆ ڕوو لە پێشمەرگە دەکات.
- لایە لایە: لایەلایەیەک؛ بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەم کەلەپوورە، وتاری لایەلایەی کوردی، لاوک و حەیران بخوێنەوە.
- یاد.
- هەواڵ.
- گەردەلوولی سپی: مەقامێک، بۆ ئەوانەی بە «مەقامی حەمە جەزا» دەگەڕێن.
چۆن گوێ لە مەقام و لاوانەوەکانی بگریت
ئەگەر حەمە جەزا تەنیا بە گۆرانییە پێشمەرگانە بە کێش و ئاهەنگدارەکانییەوە دەناسیت، لەوانەیە تۆمارە مەقامییەکانی سەرسامت بکەن. بە شێوەیەکی زۆر جیاواز کار دەکەن، و کەمێک زانیاری بیستنەکەت ئاسانتر دەکات:
- کێشی جێگیر نییە. لە لاوانەوە و مەقامدا دەنگ زۆرجار ڕیتمێکی ڕێکی نییە. گۆرانیبێژ هەر دێڕێک درێژ دەکاتەوە، هەندێک بڕگە ماوەیەکی زۆر ڕادەگرێت و بە خێرایی بە هەندێکی تردا تێدەپەڕێت. چاوەڕێی کێش مەبە؛ شوێن هەناسەکە بکەوە.
- ئامێرەکان وەڵام دەدەنەوە. لە نەریتی کوردیی باشووردا تیپەکە زۆرجار لە نێوان دێڕەکاندا ڕستەی کورت دەژەنێت و ئەوەی گۆرانیبێژ تازە گوتوویەتی دووبارە دەکاتەوە یان دەنگدانەوەی بۆ دەکات. گوێ لەم پرسیار و وەڵامەی نێوان دەنگ و ئامێر بگرە.
- مەقام ڕەنگی هەست دیاری دەکات. هەر مەقامێک ماوە و ڕستەی تایبەتی خۆی هەیە، و گۆرانیبێژ لە یەکێکەوە دەچێتە سەر یەکێکی تر بۆ ئەوەی ڕەنگی هەستەکە بگۆڕێت. پێویست ناکات ناوی مەقامەکان بزانیت تا ئەو گۆڕانانە هەست پێ بکەیت.
- وشە گرنگە. دەقەکان زۆرجار شیعری کلاسیکیی کوردین. ئەگەر هەموو وشەیەکیش تێنەگەیت، زانینی بابەتی شیعرەکە شێوەی بیستنەکەت دەگۆڕێت. بۆ نموونە، پێش ئەوەی گوێ لە «لە دۆستم دی» بگریت، شیعرەکەی عەبدوڵڵا پەشێو بخوێنەوە؛ دواتر هەر دێڕێک بە جۆرێکی تر دەبیستیت.
- پاشان بگەڕێوە سەر گۆرانییەکان. دوای مەقامێک، جارێکی تر گوێ لە «سێدارە» یان «هانێ گوڵ» بگرە؛ هەمان ڕازاندنەوە و پێچ و خولانەوەی دەنگ لە ناو گۆرانییە کورت و بە کێشەکانیشیدا دەبیستیتەوە.
میرات
میراتی حەمە جەزا بە سلێمانییەوە گرێدراوە. بەپێی ئێد ئێمەری، وێنەکەی لە چایخانە کۆنە بەناوبانگەکەی شارەکە، چایخانەی شەعب، لە نێوان ئەو شاعیر و گۆرانیبێژانەدا هەڵواسراوە کە شارەکە ڕێزیان لێدەگرێت. گۆرانییەکانی هێشتا لە یادکردنەوەکاندا دەگوترێنەوە، و لە ساڵیادی کۆچی دواییدا ئاهەنگی بۆ ساز دەکرێت.
بەڵام جێگەی لە موزیکی کوردیدا لە سنووری یەک شار گەورەترە. ئەو یەکێکە لەو گۆرانیبێژانەی دەنگیان دایە بەرگریی کورد لە باشوور، لە پاڵ ئەو شاعیرانەی وشەکانیان بوون بە گۆرانی. لە هەمان کاتدا، کەلەپووری مەقام و لاوانەوەی سلێمانیی لە ماوەی چەند دەیەیەکدا زیندوو ڕاگرت کە زۆر گۆرانیبێژ ڕوویان لە شێوازی سووکتر کردبوو. بۆ هەر کەسێک بیەوێت هەردوو ڕووی گۆرانیی سۆرانی، سیاسی و کلاسیکی، بناسێت، حەمە جەزا دەروازەیەکی بێجێگرەوەیە.
حەمە جەزا لە ناو کەلەپووری کوردیدا
- مەقامی سۆرانی: سەر بە زنجیرەی مەقامبێژانی سلێمانییە. بۆ تێگەیشتن لە سیستەمی مەقام، وتاری مەقام چییە؟ بخوێنەوە، یان لە لاپەڕەی مەقامی بەیاتەوە دەست پێ بکە، کە یەکێکە لە باوترین مەقامەکانی ناوچەکە.
- ئامێرەکان: تۆمارەکانی تیپی کلاسیکیی کوردیی باشوور بەکاردەهێنن: کەمان، سەنتوور، جۆزە، تار و دەف، و لە هەندێک گۆرانیی دواتریدا ئۆرکێسترا. وتاری ڕێنمایی ئامێرە موزیکییە کوردییەکان پێیان دەتناسێنێت.
- گۆرانیبێژ و پێشمەرگە: وەک هونەرمەندانی تری نەوەکەی، ڕاستەوخۆ بەشداریی خەباتی کرد.
- تاراوگە و گەڕانەوە: ڕێگاکەی، لە شاخەوە بۆ دانیمارک و گەڕانەوە بۆ سلێمانی لە ١٩٩١، ڕەنگدانەوەی چیرۆکی هەزاران کوردی باشوورە.
لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- یەکەم گۆرانی: «سێدارە».
- بۆ لایەنە نەرم و دڵدارییەکەی: «هانێ گوڵ»، پاشان «ئەی پەری».
- بۆ گۆرانییە پێشمەرگانەکان: «هۆ کاکی پێشمەرگە» و «مەترێزی شەرەف».
- بۆ مەقام: «گەردەلوولی سپی». ئەگەر یەکەم جارتە گوێ لە مەقام دەگریت، لە شوێنێکی ئارامدا و بە تەواوی گوێی لێ بگرە، نەک وەک دەنگی پاشبنەما.
- بۆ دەنگێکی گەنجتر کە ئەویش گۆرانیی بۆ پێشمەرگە گوتووە: چۆپی فەتاح، کە لە کەرکووک لەدایک بووە و لە تاراوگە گەورە بووە؛ ژیاننامە تەواوەکەی بخوێنەوە.
گۆرانییەکانی حەمە جەزا یادەوەریی سەردەمێکی تەواوی مێژووی کورد هەڵدەگرن. سەردانی لاپەڕەی هونەرمەندی بکە بۆ ناساندنێکی کورت، پاشان سەیری نۆتە سۆرانییەکانی کتێبخانەکەمان بکە و فێری هەندێک لە گۆرانییەکانی ئەو کەلەپوورە ببە کە ئەو زیندووی ڕاگرت.