زۆرێک لە هونەرمەندانی کوردی نەوەی تاراوگە لە نێوان دوو جیهاندا گەورە بوون: کوردی لە ماڵەوە، زمانێکی ئەورووپی لە قوتابخانە. کەم کەس توانیویەتی وەک چۆپی فەتاح ئەم دوو جیهانە بکات بە ڕێگایەکی هونەریی سەرکەوتوو. لە کەرکووک لەدایک بوو و لە هۆڵەندا گەورە بوو، لە قوتابخانەی موزیکی ئەورووپی و لە ئەکادیمیایەکی موزیکی کوردیدا فێر بوو، و لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ەوە بووە بە یەکێک لە ناسراوترین ژنانی پۆپی کوردی.
ئەم ژیاننامەیە باسی منداڵی، شەش ئەلبومەکەی و ئەو گۆرانییانەی خەڵک زیاتر بەدوایاندا دەگەڕێن دەکات، و ڕوونی دەکاتەوە بۆچی توانای گۆرانیگوتن بە سۆرانی و کرمانجی لە دیمەنێکی موزیکیی دابەشبوودا ئەوەندە گرنگە. لە کۆتاییشدا پێت دەڵێین لە کوێوە دەست بە گوێگرتن بکەیت.
چۆپی فەتاح بە کورتی
- ناوی تەواو: چۆپی شاکر فەتاح
- لەدایکبوون: ١٠ی حوزەیرانی ١٩٨٣، کەرکووک، هەرێمی کوردستان
- دۆخ: لە ژیاندایە
- شوێنی گەورەبوون: هۆڵەندا، کە خێزانەکەی لە کۆتایی هەشتاکاندا کۆچیان بۆ کرد
- شێواز: پۆپی کوردی، فۆلکلۆر و موزیکی جیهانی
- زمان: زیاتر سۆرانی، هەروەها کرمانجی؛ سێ گۆرانیی ئینگلیزی
- چالاک: لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە
- ئەلبوم: شەش، لە «چیت ناو بنێم» (٢٠٠٣)ەوە تا «بنار» (٢٠١٧)
- کاری تر: پێشکەشکاری تەلەفزیۆن لە ڕووداو و براندی جلوبەرگی «چۆپی دیزاینز» لە هەولێر
منداڵی: لە کەرکووکەوە بۆ هۆڵەندا
چۆپی فەتاح لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٨٣ لە کەرکووک لەدایک بوو. لە کۆتایی هەشتاکاندا، کە سەردەمی جەنگ و سەرکوتکردنی کورد بوو لە عێراق، و ئەو هێشتا منداڵێکی بچووک بوو، خێزانەکەی کۆچیان کرد بۆ هۆڵەندا. (ویکیپیدیای ئینگلیزی ساڵی ١٩٨٨ دەنووسێت؛ ویکیپیدیای کوردی دەڵێت ئەو کات سێ ساڵان بووە.)
زوو و بە شێوەیەکی ڕێکوپێک دەستی بە موزیک کرد. لە تەمەنی نزیکەی حەوت ساڵیدا چووە کۆڕی گۆرانیی منداڵان. لە سێزدە ساڵیدا لە قوتابخانەیەکی موزیک لە هۆڵەندا دەستی بە خوێندن کرد، و ساڵێکیش فێری کیبۆرد بوو. لە شازدە ساڵیدا، واتە ساڵی ١٩٩٩، لە ئەکادیمیایەکی موزیکی کوردی لە ئەڵمانیا ڕاهێنانی کرد.
ئەم تێکەڵەیە، ڕاهێنانی موزیکی ئەورووپی لەگەڵ کەلەپووری گۆرانیگوتنی کوردی کە لە تاراوگە فێری بوو، زۆر شت لەسەر دەنگەکەی ڕوون دەکاتەوە. تۆمارەکانی بە پوختەیی بەرهەمهێنانی پۆپی ئەورووپی دروست کراون، بەڵام ئاواز و خەملاندنەکانیان هی گۆرانیی کوردین.
ڕێگای هونەری: لە «چیت ناو بنێم»ەوە تا «بنار»
یەکەم دەرکەوتنەکانی چۆپی لەسەر شانۆ دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٠، و یەکەم ئەلبومی، «چیت ناو بنێم؟»، لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا بڵاوبووەوە. (زۆربەی سەرچاوەکان ٢٠٠٣ دەنووسن؛ ویکیپیدیای کوردی ٢٠٠٤.) ئەم ئەلبومە ئەوی بە گوێگرانی کورد لە ئەورووپا و لە هەرێمی کوردستان ناساند.
ئەلبومی دووەمی، «ناوت دەنێم ژینۆ» (٢٠٠٧)، وەرچەرخانی ڕێگاکەی بوو. چەند گۆرانییەکی هەرە ناسراوی تێدایە، لەوانە «دە بڕۆ»، «هێدی هێدی» و «بمبەخشە».
دوای ئەوە سێ ئەلبومی بە دوای یەکدا بڵاوکردەوە:
- «کریستاڵ» (٢٠١٠)
- «شارا» (٢٠١١). ویکیپیدیای کوردی وەک ئەلبومێک بە شێوازی مەقامی کوردی باسی دەکات، کە نیشانەی گرنگیدانییەتی بە لایەنە کلاسیکییەکەی موزیکی کوردی.
- «باران» (٢٠١٢)، ئەلبومێکی پۆپ ڕۆکە بە سۆرانی.
ئەلبومی شەشەمی، «بنار»، ساڵی ٢٠١٧ بڵاوبووەوە و گۆرانیی «پێشمەرگە»ی تێدایە.
جگە لە کارە کوردییەکانی، سێ گۆرانیی بە ئینگلیزی تۆمار کردووە، «Think of Me»، «Draw the Line» و «My Homeland»، بۆ ئەوەی بگاتە گوێگرانێکی فراوانتر لە دەرەوەی کوردەکان.
چۆپی لە سەرانسەری ئەورووپا و ئەمریکای باکووردا ئاهەنگی گێڕاوە. بەپێی ڕووداو، لە وڵاتانی وەک ئەڵمانیا، سوید، بەریتانیا، هۆڵەندا، نەرویج، نەمسا، یۆنان، ئەمریکا، کەنەدا، ئوسترالیا، ئۆکرانیا و ئیمارات کۆنسێرتی کردووە. لە تەلەفزیۆنیش کاری کردووە و لە ڕووداو بەرنامەی پێشکەش کردووە. ساڵی ٢٠١٨ بووتیکێکی جلوبەرگی بە ناوی «چۆپی دیزاینز» لە هەولێر کردەوە کە ئیلهام لە جلوبەرگی کەلەپووریی کوردی وەردەگرێت. ئەو کات بە ڕووداوی گوت: «دەمەوێت وەک چۆپی بناسرێم. هەرگیز واز لە هونەر ناهێنم.»
گۆرانی لە سەردەمی جەنگی داعشدا
کاتێک لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥دا جەنگی داعش گەیشتە سنووری هەرێمی کوردستان، زۆر هونەرمەندی کورد سەردانی سەنگەرەکانی پێشمەرگەیان کرد. چۆپی لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥دا لەگەڵ ڕووداو ڕوونی کردەوە کە بڕیاری داوە نەچێت؛ گوتی نایەوێت ببێتە بارگرانی بۆ پێشمەرگە، و لە ڕێگەی گۆرانییەکانییەوە پشتگیرییان دەکات.
ئەو کات خەریکی ئامادەکردنی دوو ڤیدیۆکلیپی نوێ بوو کە لە گەرمیان و کەرکووک وێنەیان گیرابوو، یەکێکیان دەربارەی پێشمەرگە. هەروەها بە ڕووداوی گوت کە شیعری یەکێک لەو گۆرانییانە هی باوکییەتی و ئاوازەکەشی خۆی داناوە. وردەکارییەکی بچووکە، بەڵام شتێک لەسەر ئەوە دەڵێت کە گۆرانیی کوردی هێشتا چۆن دروست دەبێت: لە ناو خێزاندا و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر.
ئەو سەردەمە ئەوەش ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی «پێشمەرگە» و «کەرکوک» ئەمڕۆ لە نێو ئەو گۆرانییانەدان کە زۆرترین گەڕانیان لەسەر دەکرێت؛ بۆ زۆر گوێگر بە یادەوەریی ئەو ساڵانەوە بەستراون.
تەلەفزیۆن و کارە نوێیەکانی
چۆپی ڕووخسارێکی ناسراوی سەر شاشەشە. لە کەناڵی ڕووداو بەرنامەی «چۆپی و چارە»ی پێشکەش دەکرد. وێنەی گشتیی وەک گۆرانیبێژ، پێشکەشکار و دواتر دیزاینەر، کردوویەتی بە یەکێک لە ناسراوترین ژنانی کورد لە میدیای هەرێمی کوردستاندا.
هەروەها بەردەوامە لە بڵاوکردنەوەی تاکەگۆرانی لە کەناڵەکانی خۆیەوە. بۆ نموونە، لە نیسانی ٢٠٢٤ کوردستان٢٤ هەواڵی بڵاوبوونەوەی «جوانترین چاو»ی بڵاوکردەوە، گۆرانییەکی ئاهەنگی کە بەپێی ڕاپۆرتەکە سوودی لە کەلەپووری فۆلکلۆری وەرگرتووە و ژمارەیەکی زۆر گۆرانیبێژ و سەماکاری گەنجی تێدا بەشدارن. خۆی وەک دیارییەک بۆ گوێگرانی ناوی برد.
ساڵی ٢٠١٧ لەگەڵ چەتۆ فادۆ هاوسەرگیریی کرد، و بەپێی ویکیپیدیای کوردی دوو کچیان هەیە.
بەرهەمە دیارەکانی
- «ناوت دەنێم ژینۆ» (٢٠٠٧): ئەلبومی وەرچەرخان و باشترین شوێن بۆ بیستنی شێوازی سەرەتای.
- «شارا» (٢٠١١): ڕووکردنی بەرەو مەقامی کوردی.
- «بنار» (٢٠١٧): نوێترین ئەلبومی ستۆدیۆیی، کە «پێشمەرگە»ی تێدایە.
- «کەرکوک»: گۆرانییەک بۆ شاری لەدایکبوونی و یەکێک لەو ناونیشانانەی زۆرترین گەڕانیان لەسەر دەکرێت.
باشترین گۆرانییەکانی چۆپی فەتاح
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە خەڵک بە سۆرانی و ئینگلیزی زیاتر بەدوایاندا دەگەڕێن. ئەگەر لە پلاتفۆرمە بیانییەکاندا بەدوایاندا دەگەڕێیت، ناوە لاتینییەکانیان بنووسە، وەک Kerkuk، Legel Xem، Da Bro یان Sultan، چونکە زۆرجار بەو شێوەیە تۆمار کراون:
- کەرکوک: گۆرانییەکەی بۆ شارەکەی خۆی، ئەو شارەی لە منداڵیدا بەجێی هێشت و دواتر بە گۆرانی گەڕایەوە بۆی.
- لەگەڵ خەم: گۆرانییەک دەربارەی ژیان لەگەڵ خەم و ئازاردا.
- پێشمەرگە: لە ئەلبومی «بنار» (٢٠١٧).
- دە بڕۆ: لە «ناوت دەنێم ژینۆ».
- هێدی هێدی: ئەویش لە «ناوت دەنێم ژینۆ».
- باران باران: یەکێک لەو گۆرانییانەی زۆرترین جار لە ئینتەرنێتدا وەرگێڕدراون.
- سوڵتان: گۆرانییەکی کرمانجی و یەکێک لەو ناونیشانانەی بە ئینگلیزی زۆرترین گەڕانیان لەسەر دەکرێت.
- گرفتار: گۆرانییەکی سۆرانی لە بەرهەمەکانی.
میراتی چۆپی فەتاح
چۆپی فەتاح هێشتا چالاکە، بۆیە زووە باسی «میرات» بکەین. بەڵام هەندێک لایەنی بەشدارییەکەی لە ئێستاوە ڕوونن.
پردێکە لە نێوان زاراوەکاندا. موزیکی کوردی بە پێی زاراوە دابەش بووە. زۆربەی گۆرانیبێژانی سۆرانی لە ناوچە کرمانجزمانەکاندا کەم ناسراون، و بە پێچەوانەشەوە. چۆپی یەکێکە لەو کەمانەی بە هەردووکیان دەڵێت، و ویکیپیدیای ئینگلیزی دەڵێت هەر ئەمەیە کە لە پارچە جیاوازەکانی کوردستاندا ناسراوی کردووە. ئەم دابەشبوونە لە وتاری جیاوازیی نێوان موزیکی سۆرانی و کرمانجی باس کراوە.
نموونەی ئەو هونەرمەندەیە کە لە تاراوگە پەروەردە بوو. گۆرانیی کوردیی لە دەرەوەی کوردستان فێر بوو و پاشان گەڕاندییەوە. ئەم ڕێگایە، لە منداڵییەکی ئەورووپییەوە بۆ شانۆکانی هەولێر و سلێمانی، ڕۆژ بە ڕۆژ باوتر دەبێت؛ وتاری موزیکی کوردی لە تاراوگە (بە ئینگلیزی) زیاتر باسی دەکات.
ژنێکی دیاری پۆپی کوردییە. لە دیمەنێکی موزیکیدا کە ژنان زۆرجار ڕووبەڕووی فشاری کۆمەڵایەتی بوونەتەوە، ڕێگایەکی درێژ و ئاشکرای وەک گۆرانیبێژ، پێشکەشکار و خاوەنکار بنیات ناوە. ئەو بەشێکە لە نەوەیەک لە ژنانی پۆپی کوردی کە لە تاراوگە گەورە بوون، لەوانە دەشنێ موراد کە ئەویش لە هۆڵەندا گەورە بوو، و هێلی لاڤ کە لە فینلەندا پەروەردە بوو.
پەیوەندییە کوردییەکان
- کەرکووک: شاری لەدایکبوونی یەکێکە لە ناکۆکترین شارەکانی مێژووی کورد، و گۆرانیی «کەرکوک» جێگایەکی تایبەتی لای گوێگرانی کورد هەیە.
- دوو زاراوە: بە سۆرانی و کرمانجی تۆمار دەکات. جیهانی کوردیزمانیش هەورامی و زازاکیی تێدایە، کە هەر یەکەیان کەلەپووری گۆرانیی خۆیان هەیە و لە وتاری کەلەپووری موزیکی هەورامی و زازاکی (بە ئینگلیزی) باس کراون.
- مەقام: لە «شارا»دا ڕووی کردە مەقامی کوردی. بۆ تێگەیشتن لەمە، لاپەڕەی مەقامی کورد و ڕێنماییە سەرەتاییەکەمان مەقام چییە؟ خاڵی دەستپێکی باشن.
دەنگ و شێوازی چۆپی فەتاح
چی وا دەکات دەنگی چۆپی فەتاح بناسرێتەوە؟ بە گوێگرتن لە ئەلبومەکانی، چەند شتێک دیارن:
- دەنگێکی ڕوون و گەش کە بە ئاسانی لەگەڵ بەرهەمهێنانی نوێدا دەگونجێت، لە گۆرانیی ئاکۆستیکی هێمنەوە تا پۆپ ڕۆکی ئەلبومی «باران».
- خەملاندنی کوردی لەسەر ڕێکخستنی پۆپ. تەنانەت لە گۆرانییە هەرە بەرهەمهێنراوەکانیشیدا، پێچ و خلیسکانە بچووکەکانی گۆرانیگوتنی کوردی هەر ماون.
- فراوانیی بەرهەم. گۆرانیی دڵداری، نیشتمانی، سەمای فۆلکلۆری و، لە «شارا»دا، کاری مەقامی لە تەنیشت یەکترن.
- زمان وەک هەڵبژاردن. گۆڕینی نێوان سۆرانی و کرمانجی، و جاروبار ئینگلیزی، بەشێکە لە ناسنامەی هونەرییەکەی، نەک تەنها شێوازێکی سەرنجڕاکێشان.
بۆ فێرخوازان، گۆرانییەکانی ڕێگایەکی باشن بۆ ناسینی خەملاندنی دەنگی کوردی، چونکە ڕێکخستنەکانیان ڕوونن و ئاوازەکە هەمیشە لە پێشەوەی دەنگەکانە.
لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- یەکەم گۆرانی: «کەرکوک».
- یەکەم ئەلبوم: «ناوت دەنێم ژینۆ» (٢٠٠٧)، لەگەڵ «دە بڕۆ» و «هێدی هێدی».
- بۆ لایەنە کرمانجییەکەی: «سوڵتان».
- بۆ لایەنە کلاسیکییەکەی: «شارا» (٢٠١١).
- دواتر: گۆرانیبێژێکی تری گۆرانیی نیشتمانیی کوردی، حەمە جەزا؛ ژیاننامە تەواوەکەی بخوێنەوە.
موزیکی چۆپی فەتاح نیشانی دەدات گۆرانیی کوردی چۆن لە شوێنی نوێدا خۆی نوێ دەکاتەوە. سەردانی لاپەڕەی چۆپی فەتاح بکە بۆ ناساندنێکی کورت، و ئەگەر گۆرانییەکانی هانیان دایت خۆت ئاوازی کوردی بژەنیت، سەیری نۆتە سۆرانی و کرمانجییەکانی کتێبخانەکەمان بکە.