کەم دەنگ لە مۆسیقای ئێرانی سەدەی بیستەمدا ئەوەندەی دەنگی هایدە قورسایی سۆزداری هەڵگرتووە. دەنگێکی کۆنترالتۆی قووڵ و بەهێز بوو کە لە گۆرانی کلاسیکی فارسیدا پەروەردە کرابوو، و بە ئاسانی لە نێوان بەرنامە ڕەسەنەکانی ڕادیۆی تاران و گۆرانییە پۆپەکانی حەفتاکاندا دەهات و دەچوو. دوای شۆڕش بوو بە یەکێک لە دەنگە سەرەکییەکانی ئێرانییانی دەرەوەی وڵات. زیاتر لە سی ساڵ دوای مردنی، گۆرانییەکانی هێشتا بڵاو دەکرێنەوە و دەگەڕێن بەدوایاندا و ژێرنووسیان بۆ دەکرێت، بە کوردیشەوە.
ئەم ژیاننامەی هایدەیە باس لە ژیانی، باشترین گۆرانییەکانی، چۆنیەتی کۆچی دوایی، و ئەوە دەکات بۆچی گوێگرانی کورد هەمیشە دەگەڕێنەوە سەر گۆرانییەکانی.
کورتەی زانیاری
- ناوی ڕاستەقینە: مەعسوومە دەدەباڵا
- لەدایکبوون: ١٠ی نیسانی ١٩٤٢، تاران، ئێران
- کۆچی دوایی: ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠، سان فرانسیسکۆ، کالیفۆرنیا (جەڵتەی دڵ، تەمەن ٤٧ ساڵ)
- شوێنی نێژران: گۆڕستانی وێستوود ڤیلیج مێمۆریاڵ پارک، لۆس ئەنجلس
- جۆری دەنگ: کۆنترالتۆ
- ژانر: ئاوازی کلاسیکی فارسی، پۆپی فارسی
- خێزان: خوشکە گەورەی مەهەستی گۆرانیبێژ
- مامۆستا: عەلی تەجویدی، کەمانژەن و ئاوازدانەر
- ناسراو بە: ئازادە، سوغاتی، گوڵی سەنگ، ساغەری هەستی، ڕۆژانی ڕووناک
ژیانی سەرەتا
هایدە بە ناوی مەعسوومە دەدەباڵا لە ساڵی ١٩٤٢ لە تاران لەدایک بوو. ناوی بنەماڵەی باوکی لە دەدەباڵاوە هاتووە، کە گوندێکە لە نزیک تەورێز. بەپێی ویکیپیدیا دایکیشی گۆرانی ئایینی مەولوودی دەگوت، بۆیە مۆسیقا لە منداڵییەوە لە ماڵەکەیاندا ئامادە بوو. خوشکە بچووکەکەی، مەهەستی، دواتر بوو بە یەکێک لە ناسراوترین گۆرانیبێژانی ئێرانی نەوەکەی خۆی.
هایدە ئاوازی، واتە هونەری گۆرانی گوتنی کلاسیکی فارسی، لای عەلی تەجویدی خوێند، کە کەمانژەن و ئاوازدانەرێکی نزیک لە ڕادیۆی ئێران بوو. ئاواز تەنها لەبەرکردنی چەند ئاوازێک نییە. گۆرانیبێژ دەبێت ڕەدیف فێر بێت، واتە ئەو کۆمەڵە نموونە ئاوازییە کۆنانەی کە لە سیستەمی دەستگای فارسیدا ڕێکخراون، و فێر بێت چۆن لە ناویاندا داهێنان بکات. ئەو پەروەردەیە کۆنترۆڵی هەناسە و ڕازاندنەوەی دەنگێکی دایە هایدە کە دواتر تەنانەت گۆرانییە پۆپەکانیشی قورس و قووڵ دەکرد.
ژیانی هونەری
گوڵها و یەکەم دەرکەوتن لە ١٩٦٨
ژیانی پیشەیی لە ساڵی ١٩٦٨ لە بەرنامەی گوڵهای ڕەنگاوڕەنگ دەستی پێکرد، کە بەشێک بوو لە زنجیرە بەرنامە بەناوبانگەکانی گوڵها لە ڕادیۆی تاران و داوود پیرنیا دایمەزراندبوو. گوڵها گرنگترین مەکۆی مۆسیقا و شیعری کلاسیکی فارسی بوو لە سەردەمی خۆیدا، و ئۆرکێسترایەکی تار و سەنتوور و کەمانچە و نەی و کەمان لەگەڵ باشترین گۆرانیبێژانی ئێراندا دەژەنی.
یەکەم گۆرانی سەرکەوتووی فەرمی «ئازادە» بوو (١٩٦٨)، کە عەلی تەجویدی ئاوازی بۆ داناوە و ڕەهی موعەییری شاعیر شیعرەکەی نووسیوە. ئەو گۆرانییە ڕێک ئەوەی نیشان دا کە هایدەی جیا دەکردەوە: دەنگێکی نزم و تاریک کە لەناکاو بە هێزێکی زۆرەوە دەکرایەوە، و ڕستەکانی بە شێوازی کلاسیکی دەبردە پێش.
حەفتاکان: لە ڕادیۆوە بۆ ئەستێرەی پۆپ
لە ماوەی حەفتاکاندا هایدە لە جیهانی کلاسیکەوە چووە ناو پیشەسازی پۆپی تاران کە ئەو کاتە بە خێرایی گەشەی دەکرد. لەگەڵ هەندێک لە گرنگترین ئاوازدانەر و گۆرانینووسانی ئەو سەردەمە کاری کرد، لەوانە ئەنووشیرەوان ڕووحانی، محەمەد حەیدەری، فەریدوون خۆشنوود، جیهانبەخش پازووکی و لەیلا کەسرا. گۆرانییەکانی «گوڵی سەنگ»، «بزەن تار» و «سوغاتی» لەم قۆناغەدا ناوبانگیان دەرکرد.
ئەوەی هایدەی لە زۆربەی گۆرانیبێژانی پۆپی ئەو سەردەمە جیا دەکردەوە ئەوە بوو کە هەرگیز پەروەردە کلاسیکییەکەی وەلا نەنا. تەنانەت لە ڕێکخستنە ئۆرکێستراییە پۆپەکانیشدا، بە هەمان ڕازاندنەوە و درێژکردنەوەی نۆتە و هەستی ڕەنگی مەقامی گۆرانی دەگوت کە لە ئاوازدا فێری بووبوو.
غەریبی: لەندەن و لۆس ئەنجلس
لە ٢٩ی ئابی ١٩٧٨، چەند مانگێک پێش شۆڕشی ئێران، هایدە ئێرانی بەجێهێشت و چووە بەریتانیا. دوای شۆڕش، ژنان لە ئێران لە گۆرانی گوتنی تاک لەبەردەم خەڵکدا قەدەغە کران و بەشێکی زۆری پیشەسازی پۆپ چووە دەرەوەی وڵات. لە ساڵی ١٩٨٢ لە ئەمریکا، لە شاری لۆس ئەنجلس، نیشتەجێ بوو، کە خەریک بوو دەبوو بە ناوەندی مۆسیقای ئێرانیی دەرەوەی وڵات.
ئەو گۆرانییانەی لە غەریبیدا تۆماری کردن، وەک «ڕۆژانی ڕووناک» و «بەهار بەهار»، باسی دووری و ئێرانێکی لەدەستچوو دەکەن، و هایدەیان کرد بە یەکێک لە گرنگترین دەنگەکانی ئەو کۆمەڵگایە. هەروەها لەگەڵ خوشکەکەی مەهەستی و مەعین و بەهرام لە ئەلبوومی «ساغەری هەستی» (١٩٨٧) بەشداری کرد، کە جەمشید شەیبانی ئاوازی گۆرانییەکانی دانابوو.
نەخۆشی و کۆچی دوایی
لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا هایدە تووشی شەکرە و فشاری خوێنی بەرز بووبوو، و ئامۆژگاری کرابوو گەشتی دووروودرێژ نەکات. لە کانوونی دووەمی ١٩٩٠، دوای کۆنسێرتێک لە یانەی کازابلانکا لە سان فرانسیسکۆ، کەوت و بە جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کرد. تەمەنی ٤٧ ساڵ بوو. ئەو کاتە خەریکی تۆمارکردنی ئەلبوومێکی نوێ بوو. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠ لە گۆڕستانی وێستوود ڤیلیج مێمۆریاڵ پارک لە لۆس ئەنجلس نێژرا.
کارە دیارەکانی
- ئازادە (١٩٦٨): یەکەم گۆرانی سەرکەوتووی، لە ئاوازی عەلی تەجویدی و شیعری ڕەهی موعەییری. باشترین ڕێگایە بۆ بیستنی هایدەی کلاسیکی سەردەمی گوڵها.
- سوغاتی (حەفتاکان): محەمەد حەیدەری ئاوازی داناوە و ئەردەڵان سەرفەراز شیعرەکەی نووسیوە. زۆرجار بە یەکێک لە ناسراوترین گۆرانییەکانی پۆپی فارسی دادەنرێت و گۆرانیبێژانی دواتریش گوتوویانەتەوە.
- گوڵی سەنگ: لە ئاوازی ئەنووشیرەوان ڕووحانی، یەکێک لەو گۆرانییانەی کە زۆرترین جار گوتراوەتەوە.
- ساغەری هەستی (١٩٨٧): گۆرانی سەرەکی ئەو ئەلبوومەی لەگەڵ مەهەستی و مەعین و بەهرام تۆماری کرد.
- ڕۆژانی ڕووناک: گۆرانییەکی ماڵئاوایی لە «ڕۆژە ڕووناکەکان» کە بوو بە هێمای غەریبی.
باشترین گۆرانییەکانی هایدە
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە بەپێی داتای گەڕانی خۆمان خەڵک زۆرترین جار بەدوایاندا دەگەڕێن. تەنها ئەو گۆرانییانەمان داناوە کە توانیمان لە بەرهەمەکانیدا پشتڕاستیان بکەینەوە.
- سوغاتی – گۆرانییە ناسراوەکەی
- ساغەری هەستی («جامی بوون»)
- شەوی مەیخانە («شەوێک لە مەیخانە»)
- ئازادە
- گوڵی سەنگ («گوڵی بەرد»)
- ئەی خودا، لە ئاوازی هومایوون خوڕڕەم
- ئەی یاری من
- تۆ کە نیستی («ئێستا کە تۆ لێرە نیت»)
- بزەن تار («تار بژەنە»)
- ڕۆژانی ڕووناک
ئەگەر تازە دەتەوێت بیناسیت، سوغاتی و ئازادە بە دوای یەکدا گوێ لێ بگرە. یەکەمیان ئەستێرەی پۆپ نیشان دەدات و دووەمیان گۆرانیبێژی کلاسیک، و پێکەوە هەموو فراوانیی دەنگەکەی دەردەخەن.
میرات
هایدە زۆرجار وەک یەکێک لە گەورەترین دەنگەکانی مۆسیقای هاوچەرخی ئێران یاد دەکرێتەوە. سێ شت ڕوونی دەکەنەوە بۆچی تۆمارەکانی هێشتا ئەوەندە دەبیسترێن.
خودی دەنگەکە. کۆنترالتۆی ڕاستەقینە لە مۆسیقای میللیدا لە هەموو شوێنێک کەمە. دەنگە نزمەکەی هایدە قورساییەکی بە گۆرانییە خەمگینەکان دەدا کە دەنگە سووکترەکان پێی ناگەن، و پەروەردە کلاسیکییەکەی وای لێ دەکرد ڕستەیەکی درێژ ڕابگرێت و شێوەی بدات.
پردی نێوان کلاسیک و پۆپ. یەکێکە لە ڕوونترین نموونەکانی ئەو گۆرانیبێژانەی کە دیسیپلینی ئاوازیان هێنایە ناو گۆرانی میللی. زۆرێک لە گۆرانیبێژانی ئێرانی دواتر هەر ئەم تێکەڵەیەیان لە تۆمارەکانی ئەو فێر بوو.
دەنگی غەریبی. بۆ ئەو ئێرانییانەی دوای ١٩٧٩ وڵاتیان بەجێهێشت، گۆرانییەکانی لۆس ئەنجلسی بوون بە مۆسیقای دووری و بیرکردنەوەی نیشتمان. مردنی لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا، لە لووتکەی ناوبانگیدا، ئەم ڕۆڵەی بەهێزتر کرد.
خێزانێکی دەنگخۆش. هایدە و مەهەستی زۆرجار پێکەوە ناویان دەهێنرێت. دوو خوشک بوون بە دوو دەنگی جیاواز، و ئەوەی هایدەی جیا دەکردەوە کۆنترالتۆ قووڵەکەی بوو. ئەوانەی بەدوای یەکێکیاندا دەگەڕێن زۆرجار دەگەنە سەر ئەوی تریان، و داتای گەڕانی سۆرانی کە سەیرمان کرد ڕێک ئەم تێکەڵبوونە نیشان دەدات. بۆ زۆر بنەماڵە لە ئێران و کوردستان، ئەم دوو خوشکە پێکەوە دەنگی حەفتاکانن.
گۆرانییەکانیشی لە ڕێگەی گۆرانیبێژانی ترەوە زیندوون. سوغاتی و گوڵی سەنگ لەلایەن هونەرمەندانی ئێرانیی دواترەوە دووبارە گوتراونەتەوە، و تۆمارەکانی لە خزمەتگوزارییەکانی ستریمینگ و ماڵپەڕەکانی ڤیدیۆدا هەر بڵاو دەبنەوە، کە گوێگرانی نوێ تێیاندا دەیاندۆزنەوە بێ ئەوەی هەرگیز پەخشە ڕادیۆییە کۆنەکانیان بیستبێت.
پەیوەندی کوردی
هایدە کورد نەبوو، و هیچ سەرچاوەیەکی متمانەپێکراومان نەدۆزییەوە کە نیشان بدات بە کوردی گۆرانی گوتبێت. بەڵام پەیوەندییەکەی لەگەڵ گوێگرانی کورد ڕاستەقینەیە و لە داتاکاندا دیارە.
- گەڕانی کوردی. لە کاتی توێژینەوە بۆ ئەم بابەتە، پێشنیارە خۆکارەکانی گووگڵ بە سۆرانی بۆ ناوی هایدە گەڕان بۆ گۆرانییەکانی بە ژێرنووسی کوردی لەخۆ دەگرت، لەگەڵ سوغاتی، ئەی خودا، ئەی یاری من و کارەکانی لەگەڵ مەعین. ئاشکرایە گوێگرانی سۆرانیزمان بەدوای گۆرانییەکانیدا بە وەرگێڕانەوە دەگەڕێن. هەمان گەڕانی سۆرانی بۆ خوشکەکەی مەهەستیش دەبینرێت.
- دەنگی هاوبەش. لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕادیۆ و تۆماری فارسی بەشێک بوون لە ژیانی ڕۆژانە، و بەرنامەکانی گوڵها کە هایدەیان ناساند، ئەو ئامێرانەشیان تێدا بوو کە لە مۆسیقای کوردیدا بنچینەیین: کەمانچە، سەنتوور و نەی.
- پەروەردەی کلاسیکی هاوبەش. گۆرانیبێژانی کوردی ڕۆژهەڵات وەک مەزهەر خالقی لە هەمان پەروەردەی کلاسیکی فارسی (ڕەدیف)ـەوە هاتوون کە هایدەی پێگەیاند. ئەگەر دەتەوێت بزانیت مۆسیقای مەقامیی فارسی و کوردی و عەرەبی چ پەیوەندییەکیان هەیە، ڕێنمایی مەقام چییە؟ و بەراوردی مۆسیقای کوردی، فارسی، عەرەبی و تورکی (بە ئینگلیزی) بخوێنەوە.
- غەریبی. وەک زۆرێک لە هونەرمەندانی کورد، هایدە نیوەی دووەمی ژیانی هونەری لە دوور لە نیشتمان بونیات نا. لیستی گۆرانی حەسرەت و غەریبی لایەنی کوردیی چیرۆکێکی زۆر هاوشێوە دەگێڕێتەوە.
لە کوێوە دەست پێ بکەیت
- «ئازادە» (١٩٦٨): یەکەم گۆرانی سەردەمی گوڵها. گوێ لە ڕازاندنەوە کلاسیکییەکان بگرە.
- «سوغاتی»: ئەو گۆرانییەی هەمووان دەیناسن، و ئەوەی گوێگرانی سۆرانی زۆرترین جار بەدوایدا دەگەڕێن.
- «گوڵی سەنگ»: نموونەیەکی تەواوی پۆپی ئۆرکێسترایی تارانی حەفتاکان.
- «ساغەری هەستی»: ئەلبوومی سەردەمی غەریبی لە ١٩٨٧ لەگەڵ مەهەستی و مەعین.
- «ڕۆژانی ڕووناک»: ماڵئاوایی ئەو لە ئێران، و باشترین ڕێگا بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی ئێرانییانی دەرەوە ئەوەندە خۆشیان دەوێت.
لە هەمان ئێوارەدا تۆمارێکی گوڵها و گۆرانییەکی پۆپی تاقی بکەرەوە. جیاوازییەکە نیشانی دەدات چەندە لە گۆرانیبێژە کلاسیکەکە لە ناو ئەستێرە پۆپەکەدا مابووەوە.
سەرچاوەکان
- Hayedeh – Wikipedia
- هایده – ویکیپیدیای فارسی
- ترانه‌شناسی هایده – ویکیپیدیای فارسی
- Soghati – Wikipedia
- Persian Diva: The Life of Hayedeh – Tuck Magazine
ئەگەر دەنگی هایدە تۆی هێنایە ئێرە، بۆ لایەنی کوردیی چیرۆکەکەش بمێنەرەوە: نۆتە سۆرانییە بێبەرامبەرەکانمان ببینە، یان لە ڕێنمایی ئامێرە مۆسیقییە کوردییەکان دەربارەی ئامێرەکانی ئۆرکێسترای گوڵها بخوێنەوە.