ئەگەر ئاوازدانەرێک هەبێت کە زیاتر لە هەموو ئەوانی تر هی پیانۆ بێت، ئەوە فرێدریک شۆپانە. نزیکەی هەموو ئەوەی نووسی بۆ ئەم ئامێرە بوو، و لەناویدا دەنگێکی گۆرانییئاسا و دڵنزیکی دۆزییەوە کە پێشتر کەس نەیبیستبوو. لەم وتارەدا ژیانی شۆپان لە وارشۆوە تا غەریبی لە پاریس دەگێڕینەوە، ئەو فۆرمانە ڕوون دەکەینەوە کە کردنی بە هی خۆی، ئەو پارچانە ڕیز دەکەین کە باشترە یەکەمجار بیانبیستیت، و سەیری ئەوە دەکەین کە گوێگر و پیانۆژەنی کورد چی لە ئاوازدانەرێک فێر دەبن کە موزیکی هونەری لە سەمای فۆلکلۆری نیشتمانەکەی خۆی دروست کرد.
کورتەی زانیارییەکان
- ناوی تەواو: فریدریک فرانتسیشێک شۆپان (بە فەرەنسی: فرێدریک فرانسوا شۆپان)
- لە دایکبوون: ١ی ئاداری ١٨١٠ (تۆماری تەعمیدکردن: ٢٢ی شوبات)، ژێلازۆڤا ڤۆلا، دووکیەتی وارشۆ
- کۆچی دوایی: ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٩، پاریس، لە تەمەنی ٣٩ ساڵیدا
- دایک و باوک: نیکۆلا شۆپان، فەرەنسییەک لە لۆرێن کە لە وارشۆ مامۆستای زمانی فەرەنسی بوو، و یوستینا کشیژانۆڤسکا کە پۆڵەندی بوو
- ژانر: موزیکی کلاسیکی سەردەمی ڕۆمانتیک
- ئامێر: پیانۆ
- بەناوبانگ بە: نۆکتۆرن، مازورکا، پۆلۆنێز، ئێتود، پرێلیود، باڵاد، واڵس و دوو کۆنسێرتۆی پیانۆ
- شوێنی ئارامگا: گۆڕستانی پێر لاشێز لە پاریس؛ دڵەکەی لە کڵێسای خاچی پیرۆز لە وارشۆیە
منداڵی و گەنجی لە وارشۆ
شۆپان لە وارشۆ گەورە بوو، لەوێ باوکی لە لیسێی وارشۆ فەرەنسی دەوتەوە. ماڵەکەیان پڕ بوو لە موزیک، و کوڕەکە زوو بەهرەی خۆی نیشان دا، هەم وەک پیانۆژەن و هەم وەک ئاوازدانەر. هێشتا منداڵ بوو کە یەکەم پارچە بچووکەکانی بڵاو کرایەوە و لە دیوەخانی خانەدانەکانی وارشۆدا دەیژەنی.
دوای لیسێ، لە نێوان ١٨٢٦ و ١٨٢٩دا لای یۆزێف ئێلسنەر لە کۆنسێرڤاتواری وارشۆ تیۆری، بەسی ژمارەدار (فیگەرد باس) و ئاوازدانانی خوێند. ئێلسنەر لە ڕاپۆرتی کۆتاییدا ستایشی «بەهرەی نائاسایی» و «بلیمەتیی موزیکی»ی کرد. لەم ساڵانەدا شۆپان هاوینان لە لادێکانی پۆڵەندا بەسەر دەبرد و گوێی لە موزیک و سەما گوندییەکان دەگرت. ئەو ڕیتمانە تا کۆتایی ژیانی لەگەڵیدا مانەوە.
پێش ئەوەی پۆڵەندا جێ بهێڵێت، هەردوو کۆنسێرتۆی پیانۆکەی نووسیبوو، ژمارە ١ لە می مینەر و ژمارە ٢ لە فا مینەر، و دەستی کردبوو بە ژەنین لە دەرەوەی وڵات، لەوانە کۆنسێرتەکانی ڤیەننا لە ساڵی ١٨٢٩.
غەریبی: لە وارشۆوە بۆ پاریس
لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٨٣٠ شۆپان وارشۆی جێهێشت بۆ گەشتێک کە بڕیار بوو گەشتێکی خوێندن بێت. کەمتر لە مانگێک دواتر ڕاپەڕینی تشرینی دووەم دژی دەسەڵاتی ڕووسیا دەستی پێ کرد. ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا و شۆپان هەرگیز نەگەڕایەوە ماڵ. بوو بە بەشێک لە «کۆچە گەورەکە»، ئەو شەپۆلەی هونەرمەند و پەنابەری سیاسی پۆڵەندی کە لە ئەورووپای ڕۆژئاوا نیشتەجێ بوون.
لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٣١ گەیشتە پاریس و لە شوباتی ١٨٣٢ یەکەم کۆنسێرتی لەوێ پێشکەش کرد. پاریس شۆپانی دروست کرد. ڕۆبێرت شومان پێشتر لە ڕەخنەیەکدا بە ڕستە بەناوبانگەکەی «کڵاوەکانتان دابگرن بەڕێزان، بلیمەتێک!» پێشوازی لێ کردبوو، و شۆپان زوو جێگای خۆی لەناو هونەرمەند و خانەدانەکانی شارەکەدا کردەوە. بە پێچەوانەی زۆربەی پیانۆژەنە گەورەکان، حەزی لە کۆنسێرتی گەورەی گشتی نەبوو. لە ماوەی ١٨ ساڵ ژیانی لە پاریس تەنها نزیکەی ٣٠ جار لەبەردەم خەڵکدا ژەنی، زۆربەیان لە دیوەخانەکاندا. بژێوی لە بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانی و وانەی پیانۆ بە قوتابیە دەوڵەمەندەکان پەیدا دەکرد.
ژیانی هونەری و ساڵانی جۆرج ساند
لە ١٨٣٦ شۆپان ڕۆماننووسی فەرەنسی ئۆرۆر دوپێنی ناسی، کە بە ناوی خوازراوی جۆرج ساند دەینووسی. تا هاوینی ١٨٣٨ پەیوەندییەکی خۆشەویستییان لە نێواندا دروست بوو. زستانی ١٨٣٨-١٨٣٩یان لە دوورگەی ئیسپانیی مایۆرکا بەسەر برد، بە هیوای ئەوەی کەشوهەواکە یارمەتی تەندروستییەکەی بدات. زستانێکی ناخۆش بوو، سارد و شێدار و دوژمنکارانە، و شۆپان بە توندی نەخۆش بوو، کەچی ٢٤ پرێلیودەکەی، بەرهەمی ٢٨ی هەر لەوێ تەواو کرد.
لە زۆربەی دەیەی دواتردا شۆپان هاوینانی لە خانووە گوندییەکەی ساند لە نۆهان لە ناوەڕاستی فەرەنسا بەسەر دەبرد، و زۆربەی موزیک پێگەیشتووەکەی لەوێ نووسرا: باڵادەکانی دواتر، پۆلۆنێز فانتازیا، بارکارۆل و سۆناتای سێیەم. پەیوەندییەکە لە ١٨٤٧ دوای نزیکەی نۆ ساڵ کۆتایی هات.
تەندروستییەکەی، کە ساڵانێک بوو لاواز بوو، ئێستا بەرەو داڕمان دەچوو. دوایین کۆنسێرتی پاریسی لە شوباتی ١٨٤٨ پێشکەش کرد. لە هەمان ساڵدا گەشتی بەریتانیای کرد و بۆ شاژن ڤیکتۆریا ژەنی، بەڵام گەشتەکە ماندووی کرد. گەڕایەوە پاریس و لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٩ کۆچی دوایی کرد. بڕوانامەی مردنەکەی سیلی نووسیوە؛ هەندێک توێژەری ئەمڕۆ هەوکردنی پەردەی دڵ وەک ئاڵۆزییەکی ئەو نەخۆشییە پێشنیار دەکەن. لە پرسەکەیدا لە کڵێسای مادلێن، وەک خۆی داوای کردبوو، ڕێکوێمەکەی مۆزارت خوێندرا. تەرمەکەی لە پێر لاشێزە، و خوشکەکەی دڵەکەی بردەوە وارشۆ.
بەرهەمە دیارەکان
شۆپان فۆرمە بچووکەکانی هەڵگرت و قووڵی کردن. سەرەکیترین ژانرەکان کە پێویستە بیانناسیت:
- نۆکتۆرن. پارچەی شەوانە بە ئاوازێکی گۆرانییئاسا لەسەر هاوەڵییەکی ڕەوان. ٢١ نۆکتۆرنی نووسی.
- مازورکا. زیاتر لە ٥٠ پارچە لەسەر بنەمای سەما فۆلکلۆرییە پۆڵەندییەکان بە کێشی سێیی، بە جەختی گۆڕاو و ڕەنگی مەقامیی وەرگیراو لە موزیکی گوند.
- پۆلۆنێز. سەمای شانازیی پۆڵەندی، لەوانە پۆلۆنێزی «سەربازی» و پۆلۆنێزی «پاڵەوانانە» لە لا بێمۆڵ ماژەر، بەرهەمی ٥٣.
- ئێتود. ٢٧ ڕاهێنان کە هەر یەکەیان کێشەیەکی تەکنیکی ڕادەهێنێت و لە هەمان کاتدا موزیکێکی ڕاستەقینەیە، لەوانە «شۆڕشگێڕ» و «بای زستان».
- پرێلیود، بەرهەمی ٢٨. ٢٤ پارچەی کورت، یەکێک بۆ هەر ئاوازێکی ماژەر و مینەر.
- باڵاد و سکێرتسۆ. چوار دانە لە هەر یەکەیان، گەورەترین بەرهەمە تاکبزووتنەوەکانی.
- سۆناتا و کۆنسێرتۆ. لە سەرووی هەمووشیانەوە سۆناتای پیانۆی ژمارە ٢ لە سی بێمۆڵ مینەر، بەرهەمی ٣٥، لەگەڵ مارشە ماتەمینییە بەناوبانگەکەی.
باشترین بەرهەمەکانی شۆپان
ئەمانە ئەو ناوانەن کە زۆرترین گەڕانیان بۆ دەکرێت:
- ١. نۆکتۆرن لە می بێمۆڵ ماژەر، بەرهەمی ٩ ژمارە ٢. ئەوەی هەمووان دەیناسن.
- ٢. فانتازیا ئیمپرۆمپتۆ، بەرهەمی ٦٦. دوای مردنی بڵاو کرایەوە و پارچەیەکی خۆشەویستی نمایشییە.
- ٣. ئێتود لە دۆ مینەر، بەرهەمی ١٠ ژمارە ١٢، «شۆڕشگێڕ». بە نەریت بە تووڕەیی شۆپان لە کەوتنی وارشۆ لە ١٨٣١ دەبەسترێتەوە.
- ٤. واڵس لە ڕێ بێمۆڵ ماژەر، بەرهەمی ٦٤ ژمارە ١، «واڵسی خولەکێک». «خولەک» لێرەدا بە واتای بچووکە، نەک شەست چرکە.
- ٥. پرێلیود لە ڕێ بێمۆڵ ماژەر، بەرهەمی ٢٨ ژمارە ١٥، «دڵۆپی باران». نۆتەیەکی دووبارەبووە وەک باران بە هەموو پارچەکەدا دەڕژێت.
- ٦. باڵادی ژمارە ١ لە سۆڵ مینەر، بەرهەمی ٢٣. گەردەلوولی و چیرۆکئاسا.
- ٧. مارشی ماتەمینی لە سۆناتای پیانۆی ژمارە ٢، بەرهەمی ٣٥.
- ٨. پۆلۆنێز لە لا بێمۆڵ ماژەر، بەرهەمی ٥٣، «پاڵەوانانە».
- ٩. نۆکتۆرن لە دۆ دیێز مینەر (دوای مردنی بڵاو کرایەوە). فیلمی «پیانۆژەنەکە» (٢٠٠٢) دووبارە ناوداری کردەوە.
- ١٠. پرێلیود لە می مینەر، بەرهەمی ٢٨ ژمارە ٤. دوو خولەک خەمی بێدەنگ، و قوتابیی کۆتایی قۆناغی سەرەتایی دەتوانێت بیژەنێت.
میرات
شۆپان ئەوەی گۆڕی کە پیانۆ دەتوانێت بیڵێت. پێداڵی درێژکردنەوەی دەنگی بەکار هێنا بۆ ئەوەی هارمۆنییەکان لە تەمێکی دەنگیدا تێکەڵ بکات، ئاوازی نووسی کە لاسایی دەنگی مرۆڤ دەکەنەوە، و هارمۆنی بە شێوەیەک فراوان کرد کە ئاوازدانەرانی دواتر وەک لیست، دێبۆسی و سکریابین لەسەری بنیاتیان نا. نزیکەی هەموو پیانۆژەنێکی جددی ئێتودەکانی دەخوێنێت، و موزیکەکەی بەشێکی بنەڕەتیی فێرکردنی پیانۆیە لە هەموو جیهاندا.
پۆڵەندا وەک پاڵەوانێکی نیشتمانی سەیری دەکات. پێشبڕکێی نێودەوڵەتیی پیانۆی شۆپان لە وارشۆ، کە لە ١٩٢٧ دامەزراوە و تەنها تایبەتە بە موزیکەکەی ئەو، یەکێکە لە بەرزترین پێشبڕکێکانی پیانۆ لە جیهاندا. خولی ٢٠٢٥ پیانۆژەنی ئەمریکی ئێریک لو بردییەوە، یەکەم براوەی ئەمریکی لە دوای گاریک ئۆلسن لە ١٩٧٠ەوە.
پەیوەندی بە موزیکی کوردییەوە
شۆپان هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە موزیکی کوردییەوە نەبووە، و ئێمەش وا پیشان نادەین کە هەبووە. بەڵام سێ داوی ڕاستەقینە چیرۆکەکەی ئەو بە چیرۆکی ئێمەوە دەبەستنەوە.
سەمای فۆلکلۆری کە بوو بە موزیکی هونەری. مازورکا و پۆلۆنێزەکانی شۆپان ڕیتم و ڕەنگە مەقامییەکانی سەما گوندییە پۆڵەندییەکان وەردەگرن و دەیانکەن بە موزیکی کۆنسێرت، بێ ئەوەی ڕەگەکەیان لەبیر بکەن. موزیکژەنانی کوردیش ڕووبەڕووی هەمان پرسیار دەبنەوە: چۆن گۆرانییەکی سەما یان لاوانەوەیەک دەبەیتە شوێنێکی نوێ و گیانەکەی دەپارێزیت؟ ئەگەر ئەو هەڵپەڕکێیانە دەناسیت کە لە ڕێنماییەکەمان دەربارەی موزیکی زەماوەندی کوردی، گۆڤەند و هەڵپەڕکێ باسمان کردوون، گوێ لە مازورکایەکی شۆپان بگرە و بیرۆکەکە دەناسیتەوە، هەرچەندە دەنگەکە جیاوازە.
غەریبی. شۆپان پۆڵەندیترین موزیکەکەی لە دوور لە پۆڵەندا نووسی، دوای ئەوەی ڕاپەڕینێک گەڕانەوەی ئەستەم کرد. زۆر هونەرمەندی کورد شێوەیەک لەم چیرۆکەیان ژیاوە، وەک شیڤان پەروەر کە لە ١٩٧٦ەوە، ئەو ساڵەی تورکیای جێهێشت، لە غەریبیدا دەژی. لیستێکی تەواوی گۆرانییەکانی حەسرەت و غەریبیشمان هەیە.
پیانۆژەنێکی کورد کە لە شۆپانەوە فێر بوو. هێرش ئەنوەر، پیانۆژەنێک لە هەرێمی کوردستانی عێراق، لە ساڵی ٢٠١٦ وەک پەنابەر گەیشتە کەنەدا. ڕۆژنامە ناوخۆییەکانی شاری ڤیکتۆریا نووسیان کە بە چەندین کاتژمێر ڕاهێنانی کردووە بە لاساییکردنەوەی تۆماری پیانۆژەنە گەورەکان، وەک ڤلادیمیر ئاشکێنازی کاتێک نۆکتۆرنەکانی شۆپان دەژەنێت، و ڕێسیتاڵەکەی لەوێ بەرهەمی شۆپان، لیست و ڕاخمانینۆفی لەگەڵ بەرهەمی کوردی و ئاوازەکانی خۆی تێکەڵ کردبوو.
ئامێری پیانۆ خۆی سنوورێکی هەیە کە باشە بیزانیت. بە دوازدە نیوەدەنگی یەکسان کۆک کراوە، بۆیە ناتوانێت چارەکە دەنگەکانی مەقامی وەک بەیاتی بژەنێت. شۆپان هەرگیز پێویستی پێیان نەبوو؛ موزیکی کوردی زۆرجار پێویستی پێیانە. ڕێنمایی سەرەتاییمان بۆ ژەنینی گۆرانی کوردی لەسەر پیانۆ ڕوونی دەکاتەوە پیانۆژەنان چۆن ئەم کێشەیە چارەسەر دەکەن.
بۆ خوێنەری سۆرانی کە دەیەوێت زیاتر لە ئاوازدانەرە گەورەکان بزانێت، کتێبخانەی کوردنۆت پەرتووکی «ناودارانى موزيكى جيهان» و «ژیاننامەی گەورە موزیکزانان»ی تێدایە.
لە کوێوە دەست بە گوێگرتن بکەین
- ١. نۆکتۆرنی بەرهەمی ٩ ژمارە ٢. دەنگی شۆپان لە چوار خولەکدا.
- ٢. پرێلیودی می مینەر، بەرهەمی ٢٨ ژمارە ٤، پاشان پرێلیودی «دڵۆپی باران». پارچەی بچووک، هەستی گەورە.
- ٣. مازورکایەک، بۆ نموونە بەرهەمی ١٧ ژمارە ٤ لە لا مینەر. گوێ لە ڕیتمی فۆلکلۆری و ڕەنگی مەقامی بگرە.
- ٤. باڵادی ژمارە ١. شۆپان چیرۆک دەگێڕێتەوە بێ وشە.
- ٥. پۆلۆنێزی «پاڵەوانانە». شانازیی پۆڵەندا لە موزیکدا.
- ٦. کۆنسێرتۆی پیانۆی ژمارە ١، بزووتنەوەی دووەم. ماڵئاوایی ئاوازدانەرە گەنجەکە لە وارشۆ.
بۆ وێنەیەکی فراوانتر، بخوێنەوە چۆن جیهانی شۆپان لە جیهانی مۆزارت و بێتهۆڤنەوە سەری هەڵدا.
سەرچاوەکان
- Frédéric Chopin، ویکیپیدیا
- Frédéric Chopin، ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە
- What music did Chopin choose for his funeral?، Interlude
- Frédéric Chopin and his suffering، گۆڤاری پزیشکیی نەرویجی
- American Eric Lu wins the 2025 Chopin Piano Competition، Bachtrack
- Hersh Anwer performs his first piano concert in Canada، Oak Bay News
ئامادەی ژەنینیت؟ ئاوازێکی کوردی لە نۆتە سۆرانییە بێبەرامبەرەکانمان بخوێنەوە، پاشان ژیاننامەی ئاوازدانەران لە کتێبخانەی پەرتووکەکانمان بکەرەوە.