هەموو کوردێک دێڕی یەکەمی لەبەرە: «ئەی ڕەقیب هەر ماوە قەومی کوردزمان». ئەی ڕەقیب، سروودی نیشتمانیی کورد، لە ئاگری نەورۆز، یاریگای تۆپی پێ، پرسە، بەیانیانی قوتابخانە و خۆپیشاندانەکاندا دەوترێتەوە، لە هەولێرەوە تا بەرلین. سروودی فەرمیی هەرێمی کوردستانە، بەڵام لە دەرەوەی سنووری هەرێمیش هەر ئەوە سروودی کوردە.
بەڵام بۆ گۆرانییەک ئەوەندە ناسراو، زانیاریی دڵنیا لەسەر چۆنیەتی دروستبوونی کەمە. دەزانین کێ هۆنراوەکەی نووسیوە و بە نزیکی کەی. بەڵام کێ ئاوازی بۆ داناوە و لە کوێ یەکەم جار خوێندراوەتەوە، هێشتا نووسەرانی کورد لەسەری ڕاجیان. لەم وتارەدا ئەوەی بەڵگەی هەیە، ئەوەی جێی ڕاجیاییە، و واتای وشەکانی سروودەکە دەخەینە ڕوو.
کورتەی زانیاری
- ناو: ئەی ڕەقیب
- هۆنراوە: دڵدار (یوونس ڕەئووف، ١٩١٨–١٩٤٨)، بە زاراوەی سۆرانی
- ساڵی نووسین: زۆرجار ١٩٣٨؛ هەندێک سەرچاوە ١٩٣٩ یان ١٩٤٠ دەڵێن
- ئاواز: جێی ڕاجیاییە؛ زۆرتر بۆ شێخ حوسێنی بەرزنجی دەگەڕێنرێتەوە
- یەکەم بەکارهێنانی فەرمی: کۆماری کوردستان، مەهاباد، ١٩٤٦
- ئەمڕۆ: سروودی فەرمیی هەرێمی کوردستان لە ١٩٩١ەوە
- پێکهاتە: پێنج بەند، هەر بەندێک بە هەمان پاشبەند وەڵام دەدرێتەوە
شاعیر: دڵدار
دڵدار نازناوی یوونس ڕەئووفە. لە ٢٠ی شوباتی ١٩١٨ لە کۆیە لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی لە ڕانیە و ناوەندی لە کەرکووک تەواو کرد، پاشان لە بەغدا یاسای خوێند و لە ١٩٤٥ بوو بە پارێزەر. لە بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە سەرەتای چلەکاندا چالاک بوو. لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨ لە هەولێر بەهۆی نەخۆشیی دڵەوە کۆچی دوایی کرد، تەنها ٣٠ ساڵ تەمەنی بوو.
شاعیرێک کە ناوی «دڵدار»ە و بەناوبانگترین بەرهەمی لە ڕاستیدا هۆنراوەیەکی خۆشەویستییە بۆ نەتەوەیەکی تەواو.
ئەی ڕەقیب کەی و لە کوێ نووسرا؟
یەکەم خاڵی ڕاجیایی لێرەوە دەست پێ دەکات.
- چیرۆکی زیندان. ئەو گێڕانەوەیەی لە زۆربەی ئینسایکڵۆپیدیاکاندا هاتووە دەڵێت دڵدار لە ساڵی ١٩٣٨ لە زینداندا هۆنراوەکەی نووسیوە و «ڕەقیب» ئاماژەیە بۆ پاسەوانەکانی زیندان. هەندێک وەشان دەڵێن زیندانەکە لە ئێران بووە، کە لەگەڵ مێژووەکان ناگونجێت، چونکە دڵدار لە ١٩٣٨ هێشتا قوتابی بوو.
- گێڕانەوەی کەرکووک. بە پێی لێکۆڵینەوەیەکی بڵاوکراوەی ماڵپەڕی «کوردستان و کورد»، دڵدار یەکەم جار لە کەرکووک، لە کۆڕێکی دۆستانەدا لە ماڵی کاک حەمەی سەید ئەحمەدی خانەقا، هۆنراوەکەی بۆ هاوڕێکانی خوێندووەتەوە، و ساڵەکەش ١٩٣٩ دەدرێت. سەرچاوەیەکی تریش لە هەمان لێکۆڵینەوەدا ساڵی ١٩٤٠ دەڵێت.
ئەوەی هەمووان لەسەری کۆکن: دڵدار لە کۆتایی سییەکاندا، لە گەنجیدا، هۆنراوەکەی نووسیوە، لە کەشی بزووتنەوەیەکی نەتەوەییدا کە دوای جەنگی یەکەمی جیهانی لەت و پەت کرابوو. وشەی «ڕەقیب» واتای دوژمن، ڕکابەر یان چاودێر دەدات. جا مەبەستی پاسەوانێکی دیاریکراو بووبێت یان هەموو ئەو دەسەڵاتانەی کوردستانیان دابەش کردبوو، هۆنراوەکە ڕاستەوخۆ ڕووی لەو بەرامبەرەیە.
کێ ئاوازی ئەی ڕەقیبی داناوە؟
ئەمە ناڕوونترین بەشی چیرۆکەکەیە و دەمانەوێت لێرەدا وریا بین.
شێخ حوسێنی بەرزنجی. باوترین گێڕانەوە، کە لە نووسەر فەخرەدین تاهیرەوە وەرگیراوە، دەڵێت لەو کۆڕەی کەرکووکدا دڵدار ئارەزووی کرد کەسێک ئاوازێک بۆ هۆنراوەکە دابنێت. شێخ حوسێنی بەرزنجی لەوێ بوو، دەنگێکی خۆشی هەبوو، گۆرانیی کوردیی زۆر لەبەر بوو و مەقامە ڕەسەنەکانی کوردی دەزانی. ئەرکەکەی وەرگرت و چەند ڕۆژ دواتر بە دەنگی خۆی و بە ئاوازە نوێیەکە سروودەکەی بۆ دڵدار وتەوە. زۆربەی سەرچاوە کوردییەکان ئەم ڕایە پەسەند دەکەن.
عەبدولخالق قوتب. ڕایەکی تر، کە ماڵپەڕی «نەوا» ئاماژەی پێ داوە، عەبدولخالق قوتب بە ئاوازدانەر دادەنێت؛ لە ١٩٠٥ لە کۆیە لە دایک بووە، خاڵۆزا و پوورزای دڵدار بووە، خانەی مامۆستایانی لە کەرکووک تەواو کردووە و لە ٢٠٠٢ لە تەمەنی ٩٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. هەمان نووسەر دەڵێت زانیاریی بەڵگەدار لەسەر هەردوو کەسەکە زۆر کەمە و داوای لێکۆڵینەوەی جددی دەکات.
مۆسیقاژەنانی مەهاباد. هەروەها ڕوون نییە ئەو ئاوازەی لە ١٩٤٦ لە مەهاباد وترایەوە هەمان ئاوازی کەرکووک بووە یان گۆڕانی بەسەردا هاتووە. لێکۆڵینەوەیەک ئاماژە بەوە دەکات کە لەوانەیە مۆسیقاژەنانی هێزی پێشمەرگەی کۆمار، وەک عەلی تابانی کە مۆسیقای لە تەورێز خوێندبوو، دەستیان لە شێوەی کۆتایی سروودەکەدا هەبووبێت. قسەیەکیش هەیە کە ئاوازەکە سەرەتا لەسەر مەقامی ڕاست دانراوە و پاشان گواستراوەتەوە بۆ پەیژەی گەورە (ماژۆر)، کە هەموو ئامێرێک دەتوانێت بیژەنێت. ئەمە تەنها وەک قسەیەکی باو دەیهێنینەوە، نەک ڕاستییەکی سەلمێنراو.
کورتەی ڕاستگۆیانە: ئاوازدانەری ئەی ڕەقیب بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەڵگەدار نەکراوە. ئەگەر لە شوێنێک ناوێک وەک ڕاستییەکی بێگومان بینی، بە وریاییەوە وەری بگرە.
چۆن ئەی ڕەقیب بوو بە سروودی نیشتمانی
لە ناوەڕاستی چلەکاندا هۆنراوەکە بڵاو ببووەوە. لە کۆڕی لاوانی خوێندەوار و نیشتمانپەروەری باشووری کوردستاندا دەوترایەوە و سنووری بڕی بۆ ڕۆژهەڵات.
- کانوونی یەکەمی ١٩٤٥، مەهاباد. بە پێی مێژوونووسانی کورد، کاتێک ئاڵای کوردستان بۆ یەکەم جار لە مەهاباد هەڵکرا، ئەی ڕەقیب بە ئاوازەوە پێشکەش کرا.
- ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦. لە ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان لە مەیدانی چوارچرای مەهاباد، جەماوەر پێش وتارەکان ئەی ڕەقیبیان وتەوە. کۆمار کردی بە سروودی نەتەوەیی خۆی. لە بۆنە فەرمییەکاندا بە کۆرس دەوترایەوە، قوتابیان پێش چوونە پۆل دەیانوتەوە، و کاتێک کۆمار ڕادیۆی خۆی هەبوو، ڕۆژانە پەخش دەکرا.
- نەورۆزی ١٩٤٦، هەولێر. لە ئاهەنگێکی گەورەی نەورۆزدا لە هەولێر سروودەکە پێشکەش کرا. دەگێڕنەوە کە دڵدار خۆی، کە هەواڵی کۆماری لە ڕادیۆوە دەبیست، گوێی لە هۆنراوەکەی خۆی بوو وەک سروودی کۆمار و لە خۆشیدا گریا.
کۆماری کوردستان لە ماوەی ساڵێکدا ڕووخا، بەڵام سروودەکە مایەوە. لە بزووتنەوە کوردییەکانی دەیەکانی دواتردا وترایەوە، لەو شوێنانەی دەربڕینی کوردی قەدەغە بوو بە نهێنی. بۆ ئەو مێژووە فراوانترە بڕوانە وتاری چۆن مۆسیقای کوردی قەدەغە کرا (بە ئینگلیزی).
- ١٩٩١. دوای ڕاپەڕین و دروستبوونی هەرێمی کوردستان، ئەی ڕەقیب بوو بە سروودی فەرمیی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ ئاڵای کوردستان.
دەقی سروودی ئەی ڕەقیب
هۆنراوەکەی دڵدار موڵکی گشتییە. ئەمە دەقە سۆرانییەکەیە وەک زۆرتر دەوترێتەوە. جیاوازیی بچووک لە نێوان وەشانە چاپکراوەکاندا هەیە.
ئەی ڕەقیب هەر ماوە قەومی کوردزمان نایشکێنێ دانەیی تۆپی زەمان کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
ئێمە ڕۆڵەی ڕەنگی سوور و شۆڕشین سەیری کە خوێناوییە ڕابردوومان کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
لاوی کورد هەستایە سەر پێ وەک دلێر تا بە خوێن نەخشی بکا تاجی ژیان کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
ئێمە ڕۆڵەی میدیا و کەیخوسرەوین دینمان، ئایینمان هەر نیشتمان کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
لاوی کورد هەر حازر و ئامادەیە گیان فیدایە، گیان فیدا، هەر گیان فیدا کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
لە زۆربەی بۆنەکاندا تەنها بەندی یەکەم و پاشبەندەکە دەوترێتەوە.
واتای وشەکان
چەند وردەکارییەک شایەنی ڕاوەستانن:
- «قەومی کوردزمان». دڵدار نەتەوە بە زمانەکەی دەناسێنێت. بۆ گەلێک کە زمانەکەی لە چەند وڵاتێکدا قەدەغە یان سنووردار کرابوو، ئەم هەڵبژاردنە قورساییەکی زۆری هەیە.
- «کەس نەڵێ کورد مردووە». پاشبەندەکە وەڵامی ئەو بانگەشەیەیە کە دوای شکستی ڕاپەڕینەکانی بیست و سییەکان باو بوو: «کورد تەواو بوو». هەموو سروودەکە وەڵامێکە بۆ ئەو قسەیە.
- میدیا و کەیخوسرەو. بەندی چوارەم دەگەڕێتەوە بۆ مادەکانی کۆن و کەیخوسرەو، پاشایەکی ئەفسانەیی کە نووسەرانی کورد زۆرجار بە هەوەخشەترەی فەرمانڕەوای ماد دەیناسێنن، بۆ ئەوەی ڕابردوویەکی قووڵ بە کورد ببەخشێت. ئەمە بابەتێکی باوی شیعری نەتەوەیی ئەو سەردەمە بوو.
- «دینمان، ئایینمان هەر نیشتمان». ئەم دێڕە لە لایەن هەندێک نووسەری ئایینییەوە ڕەخنەی لێ گیراوە. هەندێکی تر وەک شێوەیەکی شاعیرانە دەیخوێننەوە بۆ دانانی نیشتمان لە سەرووی جیاوازیی ئایینی، لە نەتەوەیەکدا کە موسڵمان، ئێزدی، یارسان، مەسیحی و ئایینی تری تێدایە.
ئەی ڕەقیب لە زاراوەکانی تری کوردیدا
هەرچەندە دڵدار بە سۆرانی نووسیویەتی، ئەی ڕەقیب بە هەموو زاراوەکان دەوترێتەوە. کرمانجەکان دەڵێن «ئەی ڕەقیب هەر مایە قەومێ کوردزمان»، و وەشانی زازاکی و هەورامیش هەن. زۆر لە دەنگە ناودارەکانی کورد تۆماریان کردووە، لەوانە محەمەد ماملێ، ناسر ڕەزازی، شیڤان پەروەر، ڕەفیق چالاک، قادر دیلان، شوان پەروەر و دەشنێ موراد. هەر یەکەیان تامێکی جیاوازی پێ بەخشیوە: هەندێکیان سەربازی و هەندێکیان نزیک لە نەرمی.
لە ساڵی ٢٠١٧ مامۆستا دڵشاد سەعید ئاوازی ئەی ڕەقیبی بۆ ئۆرکێسترای تەواو ئامادە کرد و لە پراگ لەگەڵ ئۆرکێسترایەکی چیکی، بە پشتیوانیی حکوومەتی هەرێم، تۆمار کرا. ئەمە نموونەیەکی باشە کە چۆن جلوبەرگی مۆسیقایی سروودەکە دەگۆڕێت و وشەکان وەک خۆیان دەمێننەوە.
چۆن ئەی ڕەقیب بڵێین و بژەنین
ئاوازەکە بە مەبەست سادەیە: دەبێت بۆ یاریگایەکی پڕ لە خەڵک، پۆلێکی منداڵان و خێزانێکی خەمبار بگونجێت. چەند ئامۆژگارییەک:
- سەرەتا پاشبەندەکە فێر بە. دوای هەموو بەندێک دێتەوە و قورساییە هەستییەکە هەڵدەگرێت. کە «کەس نەڵێ کورد مردووە»ت زانی، دەتوانیت بەشداری هەر کۆڕێک بکەیت.
- ڕیتمی مارشێکی ڕێک ڕابگرە. بە لێدانێکی جێگیر و یەکسان دەوترێت. وەک گۆرانییەکی فۆلکلۆری مەیڕازێنەوە.
- ئاگاداری بزوێنە درێژەکان بە. وشەی وەک «زیندووە» و «ئاڵاکەمان» بەسەر چەند لێدانێکدا درێژ دەکرێنەوە. پێش پاشبەندەکە هەناسە بدە، نەک لە ناوەڕاستیدا.
- لەسەر ئامێر، ئاوازەکە لە پەیژەی گەورەدایە و نزیکەی ئۆکتاڤێک دەگرێتەوە، بۆیە بۆ پیانۆ، کەمان، عود یان نەی گونجاوە. هەروەها پارچەیەکی باشە بۆ ئەو کەسەی تازە فێری خوێندنەوەی نۆتە دەبێت. بڕوانە ڕێنماییەکەمان: چۆن نۆتەی مۆسیقای کوردی بخوێنینەوە.
دەربارەی نۆتە: کوردنۆت هێشتا نۆتەی تایبەتی خۆی بۆ ئەی ڕەقیب نییە. نۆتەیەک ئامادە دەکرێت و کاتێک تەواو بوو دەخرێتە کتێبخانەی نۆتە سۆرانییەکان. تا ئەو کاتە، دەتوانیت لەسەر دەیان گۆرانیی فۆلکلۆری ئەوێ ڕاهێنان بکەیت.
بۆچی ئەی ڕەقیب هێشتا گرنگە
سروودی نیشتمانی زۆربەی کات دەوڵەت دەینووسێت. ئەی ڕەقیب پێچەوانەکەیەتی: شاعیرێکی بیست ساڵەی بێ دەوڵەت نووسی، و نەتەوەیەک بە ویستی خۆی کردی بە هی خۆی. بە دەم، ڕادیۆ و کاسێت بڵاو بووەوە، بە زیندان و شاخ و شارەکانی غەریبیدا، زۆر پێش ئەوەی هیچ حکوومەتێک بیکات بە فەرمی. بۆیە زۆر کورد هەر کە یەکەم نۆتەی دەبیستن هەڵدەستنە سەر پێ.
ئەی ڕەقیب بەشێکە لە کەلەپوورێکی فراوانتری گۆرانیی نیشتمانی کە لە وتاری مۆسیقا و بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان و مۆسیقای نەورۆز باسمان کردووە. بۆ گۆرانیی ئەو وەرزە، گوێ لە لیستی ئێوارەی نەورۆز بگرە.
سەرچاوەکان
- ئەی ڕەقیب، ویکیپیدیای سۆرانی
- ئەی ڕەقیب، چۆن بوو بە سروودی نەتەوەیی؟ کوردستان و کورد
- ئەی ڕەقیب و سروودی نیشتمانیی کوردستان، نەوا
- ئەی ڕەقیب: دەق، دەنگ و مێژووی سروودی نەتەوەیی، Time.krd
- Ey Reqîb، ویکیپیدیای ئینگلیزی
- Dildar (poet)، ویکیپیدیای ئینگلیزی)
تا نۆتەی ئەی ڕەقیب ئامادە دەبێت، سەردانی کتێبخانەی نۆتە سۆرانییەکان بکە و چیرۆکی یەکەم نووسینەوەی مۆسیقای کوردی بخوێنەوە.