پێش ئەوەی منداڵێکی کورد قسە بکات، زۆربەی جار سەدان گۆرانیی بیستووە. دایکێک کە بێشکە ڕادەژەنێت. نەنکێک کە منداڵ لەسەر ئەژنۆی هەڵدەبەزێنێت و دەژمێرێت. خوشکە گەورەکان کە لە کاتی بووکە بارانەدا لە بەردەم دەرگاکان گۆرانی دەڵێن. ئەم گۆرانییانە یەکەمین وانەی زمانی کوردین کە منداڵ وەری دەگرێت، و زۆربەیان هەرگیز نەنووسراونەتەوە.
ئەم ڕێنماییە بۆ دایک و باوک، مامۆستایان و باخچەی ساوایانە کە دەیانەوێت گۆرانی منداڵانی کوردی کۆن بگەڕێننەوە ناو ژیانی ڕۆژانە. باسی جۆرەکانی ئەم گۆرانییانە دەکەین، چەند دێڕێکی کورتی کۆن لەگەڵ واتاکانیان دەخەینە ڕوو، و ڕێگای سادە پێشکەش دەکەین بۆ گوتن و ژەنینیان لە ماڵ و لە پۆلدا.
گۆرانی منداڵان چییە؟
گۆرانی منداڵانی کوردی یەک جۆر نییە، بەڵکو خێزانێکە لە چەند شێوەیەکی نزیک لە یەک:
- لایەلایە، کە لە کرمانجیدا پێی دەڵێن لۆری، بۆ ئارامکردنەوە و خەواندنی منداڵ.
- هۆنراوەی دەنگ و زمانگیرە، کە خۆشییەکەی لە دەنگەکاندایە نەک لە واتاکەی.
- هۆنراوەی ژمارە و ناو، کە یاری بە ژماردن یان بە ناوی منداڵ دەکەن.
- گۆرانیی بۆنەکان، کە منداڵان خۆیان لە ڕێوڕەسمە وەرزییەکاندا دەیڵێن، وەک بووکە بارانە.
- گۆرانی و سرودی نووسراوی منداڵان، نەریتێکی نوێترە کە لە سەدەی بیستەمدا دەستی پێکرد.
بەشێکی زۆر کەمی ئەم کەلەپوورە کۆکراوەتەوە. فۆلکلۆرناس مستەفا ئۆزتورک لە کۆتایی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٣دا داوای توێژینەوەی زۆر زیاتر دەکات لەسەر لایەلایە و جۆرە نزیکەکانی. زۆربەی ئەوەی ماوەتەوە هێشتا لە بیری ژناندایە.
لایەلایە و لاوەلاوە
لایەلایە دڵی گۆرانی منداڵانی کوردییە و شایەنی بابەتێکی تایبەتە. ئەو بابەتەمان نووسیوە: لایەلایە کوردییەکان، لاوک و حەیران باسی مێژوو، ناوەڕۆک و ئەو ژنانە دەکات کە پاراستیان. لێرەدا تەنها ئەوە دەڵێین کە دایک و باوک بۆ دەستپێکردن پێویستیانە.
دێڕە دووبارەبووەکە کارەکە دەکات. لایەلایەی کوردی لەسەر دەنگی ئارامکەرەوە بنیات نراوە: «لۆری لۆری» لە کرمانجیدا، «لای لای» و «لایە لایە» لە سۆرانی و لە ناوچەی کرماشاندا، و «لۆ لۆ لاوۆ» کاتێک دایک بە کوڕەکەی دەڵێت «لاوۆ». ئەم دەنگانە واتای فەرهەنگییان نییە، بەڵکو ڕیتمی ڕاژاندنی بێشکە هەڵدەگرن.
دێڕەکانی نێوانیان خۆشەویستین. لە ساڵی ١٩٦٢دا توێژەران دیتەر و نێرتوس کریستێنسن دەنگی ژنێکی گەنجیان بە ناوی بەتوول زیائی تۆمار کرد، لە گوندی باوەڵە نزیک سونقور لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کە گوتی ئەمە «لایەلایەیەکی کۆنە». وەرگێڕانە ئینگلیزییەکەیان شێوەی زۆربەی لایەلایە کوردییەکان پیشان دەدات:
شیرەخۆرەی خۆشەویست، بخەوە، بخەوە، لای لای لای. منداڵی ئازیز، لای لای لای.
لە ڕوونکردنەوەکانیاندا دەڵێن لایەلایە کوردییەکان زۆر لە یەک دەچن: لە ناوی نازدار بۆ منداڵ و بانگکردنی نەرم بۆ خەوتن پێک دێن. هەروەها دەڵێن جاری وا هەبوو کچ وەک کوڕ بانگ دەکرا.
ئەمەش نموونەیەکی کرمانجییە کە ئۆزتورک لە ژنێکی ناوچەی قۆسەری پارێزگای ماردین کۆی کردووەتەوە:
لۆری لۆری بەرخێم لۆری خەوێ خۆش بە چاڤێ مۆری لۆری لۆری، بەرخەکەم، لۆری، خەوت خۆش بێت، ئەی چاو وەک مووروو.
«بەرخ» یەکێکە لە باوترین ناوە نازدارەکانی منداڵ لە لایەلایەدا، لەگەڵ «کوڕەکەم»، «دەلال» و «جوانەکەم».
لە سۆرانیدا، زۆربەی خێزانەکان لایەلایەی «لای لای نەمامی ژیانم»ی مەزهەر خالقی دەناسن، کە لە ماڵپەڕی گۆرانی کوردیدا بە جیاوازییەکی زۆر بینراوترین گۆرانییەتی. ماڵپەڕی «Rhythm Passport»یش باسی «لایە لایە»یەک دەکات کە بە ناوی ئەوەوە ناسراوە و لە سەرانسەری ڕۆژهەڵات و باشووری کوردستاندا دەیناسن. بۆ تۆمارە کۆنە کرمانجییەکانیش، عایشە شان دەنگی کلاسیکی گۆرانیی ژنانە.
هۆنراوەی یاری بە دەنگ
هەندێک هۆنراوەی منداڵانی کوردی نزیکەی هیچ واتایەکیان نییە، و هەر ئەمەش مەبەستەکەیە. ئۆزتورک باسی ئەو لۆرییانە دەکات کە بە شێوازی زمانگیرە دروست کراون و لە دەنگی هاوقافیە پێک دێن، بۆ ئەوەی سەرنجی منداڵ ڕابکێشن و ئارامی بکەنەوە. یەکێک لە نموونەکانی:
لۆریکێ لۆریکێ لۆری دۆریکێ دۆریکێ دۆری مۆزیکێ مۆزیکێ مۆزی
هیچ چیرۆکێک لێرەدا نییە: «لۆریک»، «دۆریک» و «مۆزیک» تەنها لەبەر قافیە و ئاسانیی گوتنیان هەڵبژێردراون. ئەمە بۆ منداڵی بچووک نموونەییە: ڕیتم و دووبارەبوونەوەی پەتی، هەمان ئەو چێژەی منداڵانی هەموو جیهان لە هۆنراوە بێواتا و هاوقافیەکانی زمانی خۆیاندا وەری دەگرن. هەروەها گۆرانییەکی باشە بۆ ئەوەی منداڵی تازە قسەکەر بەشداری تێدا بکات، چونکە هەموو دێڕەکان هەمان شێوەیان هەیە.
هۆنراوەی ژمارە و ژماردن
هۆنراوەی فۆلکلۆری کوردی یاری بە ژمارەکانیش دەکات. هۆنراوەیەکی دیکەی کۆکراوەی ئۆزتورک بە ناو گوندێکدا دەژمێرێت:
سلێمان یەکە گوند گەلەکە سلێمان سێیە گوندی لێیە سلێمان چارە گوندی هەزارە سلێمان یەکە، گوند گەورەیە، سلێمان سێیە، گوندی تێدایە، سلێمان چوارە، گوندییەکان هەزارن.
هۆنراوەکە بەوە کۆتایی دێت کە سلێمان هەڵدەستێت و گوند بڵاوە دەکات، کە شوێنێکی نایابە بۆ یارییەک. مامۆستا دەتوانێت بۆ ڕاهێنانی ژمارەکان بەکاری بهێنێت. منداڵان دەتوانن هەستن و دانیشن، یان لە دێڕی کۆتاییدا بە ناو پۆلەکەدا «بڵاوە بکەن». ناوی سلێمان بە ناوی منداڵێک بگۆڕە و هەموو منداڵێک نۆرەی خۆی وەردەگرێت.
بووکە بارانە: گۆرانیی بووکی باران
هەموو گۆرانییەکی منداڵان بۆ منداڵ نەگوتراوە، هەندێکیان منداڵان خۆیان گوتوویانە. ناسراوترین نموونە بووکە بارانەیە (لە کرمانجیدا بووکا بارانێ).
لە کاتی وشکەساڵیدا، منداڵان بووکەڵەیەکی دارین، زۆر جار خاچێکی سادە لە دار، وەک بووک بە جلی کوردی دەڕازێننەوە. ماڵ بە ماڵ دەیگێڕن و سرودێک دەڵێن کە لە خودا داوای باران دەکات بۆ هەژار و نەداران. لە بەردەم هەر دەرگایەک، خاوەن ماڵ ئاو بەسەر بووکەکەدا دەکات و شتی وەک هێلکە، مێوژ، گوێز، شیرینی یان پارە بە منداڵان دەدات، و ئەوانیش لە کۆتاییدا بەشی دەکەن. ئاژانسی جین نیوز دەڵێت ئەم داب و نەریتە لە ڕۆژهەڵات و باکووری کوردستان، ڕۆژئاوا و هەرێمی کوردستاندا هەیە؛ لە ڕۆژهەڵات بە تایبەتی لە هەورامان، کرماشان، سنە، ئیلام، قوروە و ورمێ بەربڵاوە، و کوردستان٢٤ باسی گەڕانەوەی دەکات لە کاتی ترسی وشکەساڵیی ئەم دواییانەدا.
بەپێی هەمان ڕاپۆرتی جین نیوز، زۆر جار دایک یان نەنکێک بووکەڵەکە دەڕازێنێتەوە، و جاران گەورەترین ژنی هەر ماڵێک ئاو، ئارد یان گڵی سپی بە ڕێگای بووکەکەدا دەپرژاند. لە کۆتاییدا منداڵان بووکەکە دەبەنە شوێنێکی پیرۆز، یان لە هەندێک ناوچە بۆ سەر کانییەک، و ڕێوڕەسمەکە بە نزای بەکۆمەڵ کۆتایی دێت. ئەم دابە لە دەیەکانی ڕابردوودا، بە تایبەتی لە ناوچەی موکریان، کەم ببووەوە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٥دا لە مەهاباد، بۆکان، نەغەدە و سەردەشت دیسان زیندوو کرایەوە.
هەروەها بە ئەنقەست زیندوو دەکرێتەوە. لە ساڵی ٢٠٢١دا ڕێکخراوێکی ناوخۆیی لە گەڕەکی شێخانی سلێمانی «کەرنەڤاڵی بووکە بارانە»ی ڕێکخست بۆ ئەوەی منداڵانی گەڕەک ئەم دابە فێر ببن. بۆ باخچەی ساوایان پرۆژەیەکی نایابە: بووکەڵەیەک دروست بکەن، سرودێکی کورتی باران لە نەنک و باپیرەکان فێر ببن، و بە دەوری قوتابخانەدا بیگێڕن. دەتوانن داوا لە هەر منداڵێک بکەن پارچە پەڕۆیەکی ڕەنگاوڕەنگ لە ماڵەوە بهێنێت بۆ جلی بووکەکە، تاکوو هەموو پۆلەکە بەشدار بێت و بووکەکە هی هەمووان بێت. بەم شێوەیە گۆرانی بە وەرزەکان، بە بەشکردن و بە ئاوەوە دەبەستێتەوە.
باران لە گۆرانیی گەورەکانیشدا هەیە. دوای گێڕانی بووکەکە، دەتوانن گۆرانیی فۆلکلۆریی «باران بارانە» لە نۆتەی بێبەرامبەری کوردنۆتەوە بژەنن و باسی بارانی هەردوو گۆرانییەکە بکەن.
گۆرانیی نووسراوی منداڵان و تەلەفزیۆنی نوێ
لە تەنیشت کەلەپووری زارەکیدا، نەریتێکی نووسراوی شیعر و سرودی منداڵان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دەستی پێکرد. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٠ لە گۆڤاری «The Journal of Mesopotamian Studies» دەڵێت ئەدەبی منداڵانی کوردی لە باشووری کوردستان لەو سەردەمەدا بە شیعر و سرودی منداڵان دەستی پێکرد. شاعیرانی سۆرانیی وەک زێوەر، گۆران و لەتیف هەڵمەت ناسراوترین ناوەکانی ئەم نەریتە نووسراوەن.
چەند گۆرانیبێژێکیش گۆرانیی تایبەتیان بۆ منداڵان گوتووە. بۆ نموونە، مەرزیە فەریقی لە تەنیشت گۆرانییە دڵدارییەکانیدا گۆرانیی منداڵان و لایەلایەشی تۆمار کردووە؛ زیاتر لە ژیاننامەکەیدا بخوێنەوە.
ئەمڕۆ زۆربەی خێزانەکان گۆرانی منداڵانی کوردی نوێ لە تەلەفزیۆن و ئینتەرنێتدا دەدۆزنەوە. ئافەرین کیدز تیڤی لە سلێمانی و زارۆک تیڤی کە لە ئاداری ٢٠١٥ لە ئامەد دەستی پێکرد، گۆرانی و کارتۆن بە کوردی بڵاو دەکەنەوە، و زۆربەیان لە یوتیوب و ئەپەکاندا هەن. ئەمانە بەنرخن، بە تایبەتی بۆ ئەو منداڵانەی لە دەرەوەی وڵات گەورە دەبن. بەڵام بەرهەمی نوێ و خاوەن مافن، بۆیە دەقەکانیان لێرەدا بڵاو ناکەینەوە. ئێمە وەک تەواوکەری گۆرانییە کۆنەکان سەیریان دەکەین، نەک جێگرەوەیان.
بۆچی گۆرانی گوتن لەگەڵ منداڵان گرنگە؟
منداڵ پێویستی بە هۆ نییە بۆ ئەوەی گۆرانیی خۆش بوێت، بەڵام دایک و باوک و مامۆستایان زۆر جار هۆیەکیان دەوێت. لە بابەتی گرنگیی موزیک لە باخچەی ساوایان و کاریگەریی لەسەر مێشکی منداڵدا، کوردۆ سەردار ڕوونی دەکاتەوە کە موزیک چۆن پەیوەندیی نێوان بەشەکانی مێشکی منداڵ بەهێز دەکات، و گۆرانیی هاوقافیە چۆن یارمەتی منداڵ دەدات ڕیتمی زمان ببیستێت و وشەی نوێ فێر ببێت.
توێژینەوەی فۆلکلۆریش هەمان شت دەربارەی لایەلایە کوردییەکان دەڵێت. ئۆزتورک دەڵێت لایەلایە سادەترین وشەی ڕۆژانەی زمانی دایک بەکار دەهێنێت و وشەی بیانیی زۆر کەمی تێدایە، و پێی وایە بناغەی گوێگرتن، قسەکردن و تێگەیشتن لە منداڵدا دادەنێت. ئەمە بۆ خێزانی کورد دوو هێندە گرنگە. لە دەرەوەی وڵات، یان لە هەر شوێنێک خوێندن بە زمانێکی دیکە بێت، لەوانەیە لایەلایە دەوڵەمەندترین پەیوەندیی ڕۆژانەی منداڵ بێت لەگەڵ زمانی کوردیدا.
لایەنێکی هەستیش هەیە. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٥ لەسەر ٤٠ لایەلایەی کرمانجی لە ناوچەی شیروانی ئێران، ناوەڕۆکی مێژوویی، سروشت، پەیوەندیی خێزانی و خۆشەویستیی تێدا دۆزییەوە، کە زۆربەیان هی منداڵان نین. کاتێک دایکێک گۆرانی دەڵێت، جیهانی خۆی دەگوازێتەوە، نەک تەنها ئاوازێک. بابەتی موزیک و ڕێکخستنی هەست باسی ئەوە دەکات کە گۆرانی چۆن یارمەتی منداڵ و گەورەش دەدات ئارام ببنەوە.
چۆن بە سادەیی بیانڵێین و بیانژەنین؟
پێویست ناکات موزیکژەن بیت. ئەمە ڕێگایەکی سادەیە کە لە ماڵ و لە باخچەی ساوایاندا کار دەکات:
- بە دێڕە دووبارەبووەکە دەست پێ بکە. «لۆری لۆری» یان «لای لای لای» لەسەر دوو یان سێ نۆت، بە هێواشی، لە کاتی ڕاژاندن یان لەنجەدا بڵێ. منداڵان زۆر پێش ئەوەی وشەکان بزانن، بەشداری دێڕە دووبارەکە دەکەن.
- ناو زیاد بکە. لایەلایەی کۆن لە ناوی نازدار بۆ منداڵ پێک دێت، کەواتە ناوی خۆت زیاد بکە: ناوی منداڵەکە، «بەرخەکەم» یان «گوڵەکەم». ئەم گۆرانییانە هەمیشە بەم شێوەیە دێڕی نوێیان گرتووە.
- ڕیتمەکە بە دەف یان بە دەست ڕابگرە. بۆ هۆنراوەی وەک «لۆریکێ لۆریکێ لۆری»، چەپڵە لێ بدە یان لەسەر دەف ڕیتمێکی جێگیر بژەنە. لاپەڕەی دەف و بابەتی فێربوونی ڕیتمەکانی دەف نموونەی سادە پیشان دەدەن. بۆ منداڵی بچووک، لێدانێکی هێواش و یەکسان بەسە.
- جووڵە بەکار بهێنە. بۆ لایەلایە ڕاژێنە، بۆ هۆنراوەی سلێمان هەستن و دانیشن، و بۆ سرودی بووکە بارانە بە ڕیز بڕۆن.
- پیانۆ یان ئۆرگ تاقی بکەرەوە. ئاوازە فۆلکلۆرییە کوردییەکان وەک یەک هێڵ نووسراون، بۆیە دایک یان باوک دەتوانێت بە یەک دەست بیانژەنێت. بابەتی گۆرانیی کوردی لەسەر پیانۆ بۆ سەرەتاییەکان ئاوازی سێ نۆتی پێشنیار دەکات، وەک ئاسێ، با وابێ و باران بارانە. ئەمانە گۆرانی منداڵان نین، بەڵام ئەوەندە کورتن کە منداڵێکی گەورەتر فێریان ببێت.
- دووبارە، دووبارە، دووبارە. هەمان چەند گۆرانی بۆ چەند هەفتەیەک هەموو ڕۆژێک بڵێ، بۆ نموونە لە کاتی خەوتن یان لە سەرەتای ڕۆژی باخچەدا. ئاشنایی ئەو شتەیە کە منداڵان زیاتر لە هەموو شتێک چێژی لێ وەردەگرن.
بۆ هەنگاوێکی نەرمی دواتر، فۆلکلۆری سۆرانی بۆ سەرەتاکان ئاوازی کۆنی ئاسان کۆ دەکاتەوە بۆ ئەوەی پێکەوە گوێیان لێ بگرن. مامۆستایان دەتوانن لە پەرتووکی بێبەرامبەری گۆرانی و موزیک و بەکارهێنانی لە پڕۆسەی پەروەردە و فێرکردن لە قوتابخانە سەرەتاییەکانی شاری هەولێر و پەرتووکی میتۆد و ڕێگاکانی وانەوتنەوەی موزیک قووڵتر بڕۆن.
با گۆرانییەکان زیندوو بمێننەوە
گرنگترین ئەرشیفی گۆرانی منداڵانی کوردی کتێبخانە نییە، بەڵکو ئەو نەنکەیە کە لە کۆڵانەکەتان دەژی. لێی بپرسە چی دەگوت. بە مۆبایلەکەت تۆماری بکە، وشەکان بنووسەرەوە، و بۆ نەوەکانی بیڵێرەوە. ناوی ئەو گوند یان شارەش بنووسە کە گۆرانییەکەی لێ فێر بووە، چونکە هەر ناوچەیەک وەشانی تایبەتی خۆی هەیە. ئەگەر لایەلایە یان هۆنراوەیەکت کۆ کردەوە کە خێزانەکەت هەمیشە گوتوویەتی، کوردنۆت بە خۆشحاڵییەوە دەیەوێت گوێی لێ بێت. هەموو وەشانێک بەشێکە لە کەلەپوور.
ئامادەیت لەگەڵ منداڵەکانت موزیک بژەنیت؟ لە نۆتەی کورت و بێبەرامبەری باران بارانە دەست پێ بکە و ئاوازی ئاسانی زیاتر لە نۆتە سۆرانییەکاندا بدۆزەرەوە.
سەرچاوەکان
- Mustafa Öztürk, "Pênase û Çend Taybetmendîyên Lorîyan", Mukaddime 14(2), 2023
- Kurdish Folk Music from Western Iran, Dieter Christensen, Smithsonian Folkways (FE 4103)
- Vahdanifar and Imani, "Content Analysis of Kurmanji Lullabies", Culture and Folk Literature, 2025
- "Bride of the Rain": A Kurdish Tradition Reviving Collective Memory, Jin News
- Children of Sulaymaniyah carry on Buka Baranê tradition against drought, Jin News
- Traditional Kurdish "Rain Bride" Ritual Resurfaces, Kurdistan24
- Zeyad Rashad, "Letîf Helmet û Şi'îrê Mindalan", The Journal of Mesopotamian Studies, 2020
- Children's poetry in Sorani: Zêwer, Goran, Letîf Helmet and Emîn Mihemed (thesis), YÖK Açık Bilim
- لیستی گۆرانییەکانی مەزهەر خالقی، گۆرانی کوردی
- Zarok TV, Wikipedia
- Afarin TV, App Store
- Daily Discovery: Eléonore Fourniau, Laye Laye, Rhythm Passport