هەندێک دەنگ هی نەوەیەکی تەواون. بۆ ئەو کوردانەی لە هەشتاکان و نەوەدەکاندا گەورە بوون، بە ڕادیۆی کوردی لە ماڵەوە و بە کاسێتەوە کە لە تاراوگەدا دەست بە دەست دەگەڕا، مەرزیە فەریقی یەکێک بوو لەو دەنگانە. گۆرانیی دڵداری و لایەلایە، گۆرانیی پێشمەرگە و گۆرانیی منداڵانی دەگوت، بە دەنگێکی گەرم و هێمن کە تەنانەت گۆرانیی سیاسیشی وەک قسەیەکی دڵ دەهێنایە گوێ.
ئەم ژیاننامەیە ژیانی لە مەریوانەوە بۆ چیاکان و پاشان بۆ ستۆکهۆڵم دەگێڕێتەوە. باشترین گۆرانییەکانی ڕیز دەکات، ئەو ناونیشانانەی خەڵک زۆرتر بۆیان دەگەڕێت، و هەروەها خوشکە بچووکەکەی، لەیلا فەریقی، دەناسێنێت کە ناوی بنەماڵەکەی بۆ نەوەیەکی نوێی گۆرانیی کوردی برد.
مەرزیە فەریقی بە کورتی: زانیاریی سەرەکی
- لەدایکبوون: ئایاری ١٩٥٨، مەریوان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان (سەرچاوەکان لە ڕۆژەکەیدا جیاوازن)
- کۆچی دوایی: ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٥، ستۆکهۆڵم، سوید، لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا، دوای نەشتەرگەری
- ڕەچەڵەکی خێزان: سنە
- هاوسەر: ناسر ڕەزازی، گۆرانیبێژ (هاوسەرگیری ١٩٧٨)
- منداڵ: دلنیا و کاردۆ ڕەزازی
- شێواز: گۆرانیی سۆرانی، گۆرانیی شۆڕشگێڕی و نیشتمانی، لایەلایە، گۆرانیی منداڵان
- گرووپ: تیپی موزیکی سنە (لە ١٩٧٧ەوە)؛ کۆری بانگەواز، کۆری پێشمەرگە
- ناسراو بە: هیوا مەگری، بەڵێن بدە، وەرە یارم؛ دووانەکانی لەگەڵ ناسر ڕەزازی؛ کاری لە تەلەفزیۆنی ئاسمانیی کوردی
منداڵی و لاوێتی لە مەریوان
مەرزیە فەریقی لە ئایاری ١٩٥٨ لە مەریوان لەدایک بوو، شارێک لە نزیک سنووری ئێران و عێراق. بنەماڵەکەی لە بنەڕەتدا خەڵکی سنە بوون. (سەرچاوەکان ڕۆژی جیاواز لە مانگی ئایاردا دەڵێن، بۆیە تەنها مانگەکە دەنووسین.)
هەر لە منداڵییەوە دڵی بە گۆرانییەوە بوو و لە تیپە موزیکییەکانی قوتابخانەدا بەشداری دەکرد. وەک زۆرێک لە کوردانی ئەو نەوەیە لە ئێران، بە گوێگرتن لە بەرنامە کوردییەکانی ڕادیۆی بەغدا گەورە بوو، و لەوێوە دەنگە ژنانە گەورەکانی ئەو سەردەمەی ناسی، لەوانە مەریەم خان، نەسرین شێروان، گوڵبەهار و عایشە شان. دوای تەواوکردنی خوێندن لە مەریوان، لە گوندەکانی ناوچەکە بوو بە مامۆستا.
ڕێگای هونەری: لە سنەوە بۆ چیاکان
ساڵی ١٩٧٧ بوو بە ئەندامی تیپی موزیکی سنە، و ئەمە یەکەم هەنگاوی بوو بەرەو گۆرانیگوتنی جددی و بەردەوام. ساڵی دواتر، ١٩٧٨، شووی بە گۆرانیبێژ ناسر ڕەزازی کرد، و ئەم دووانە بوون بە یەکێک لە ناسراوترین جووتە هونەرمەندەکانی موزیکی کوردی.
شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران و ئەو شەڕەی دواتر لە کوردستان هەڵگیرسا، هەموو شتێکی گۆڕی. لە ساڵی ١٩٨٠ەوە چووە ڕیزی پێشمەرگەی کۆمەڵە. لە چیاکاندا لەگەڵ هاوڕێکانی کۆرێکیان پێکهێنا بە ناوی کۆری بانگەواز، کە گۆرانیی شۆڕشگێڕی و نیشتمانیی دەگوت. تۆماری ئەم گۆرانییانە لە ڕادیۆکانی بزووتنەوەی کوردی پەخش دەکران، و بەم شێوەیە دەنگی ئەو لە شاخەوە دەگەیشتە ناو ماڵی ئەو خەڵکانەی گوێیان لەو ڕادیۆیانە دەگرت. پەیوەندیی نێوان موزیک و بەرگری لەو سەردەمەدا بابەتی وتاری موزیک و بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکانـە.
تاراوگە لە سوید
ساڵی ١٩٨٤ (سەرچاوەیەک دەڵێت ١٩٨٥)، مەرزیە فەریقی و ناسر ڕەزازی ئێرانیان بەجێهێشت و لە سوید مافی پەنابەرییان وەرگرت. بەڵام دوورکەوتنەوە لە نیشتمان کۆتایی گۆرانیگوتنی نەبوو، بەڵکو سەرەتای قۆناغێکی نوێ بوو. وەک زۆرێک لە هونەرمەندانی کوردی ئەو نەوەیە، ژیانی هونەرییان لە ئەوروپا لە نوێوە بنیات نایەوە و بۆ گوێگرانێکی پەرتەوازەی پەنابەر و دوورخراوە تۆماریان دەکرد. بۆ ناسینی ئەو جیهانە، وتاری موزیکی کوردی لە تاراوگە (بە ئینگلیزی) بخوێنەوە.
لە ناوەڕاستی نەوەدەکاندا یەکەم بەرهەمەکانی لە تاراوگە بڵاوکردەوە، لەوانە کار لەگەڵ ناسر ڕەزازی. کاتێک کەناڵی ئاسمانیی کوردیی «مید تی ڤی» دەستی بە پەخش کرد، گۆرانییەکانی گەیشتنە ماڵە کوردییەکانی هەر چوار پارچەی کوردستان. دواتر بەرنامەی «ژیلەمۆ»ی دەربارەی مافی ژنان بۆ «میدیا تی ڤی» پێشکەش دەکرد.
چالاکییەکانی تەنها موزیک نەبوون. لە سوید بۆ مافی منداڵان و ژنان کاری کرد و ئەندامی کۆمەڵەیەکی سویدیی مافی منداڵان بوو. زۆرێک لە گۆرانییەکانی بۆ منداڵان نووسراون، لەوانە لایەلایەی «لانک لانک لانکۆڵێ».
مەرزیە فەریقی لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا، دوای نەشتەرگەرییەک، لە ستۆکهۆڵم لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. (هەندێک ڕاپۆرت ساڵی ٢٠٠٤ دەنووسن؛ زۆربەی سەرچاوەکان، لەوانە ویکیپیدیا و کتێبخانەی ژنانی کوردستان، ٢٠٠٥ دەڵێن.)
بەرهەمە دیارەکانی
بەرهەمەکانی سێ ڕێڕەوی سەرەکییان هەیە:
- گۆرانیی دڵداری، نەرم و شیعری، وەک «هیوا مەگری» و «لە یارەوە».
- گۆرانیی خەبات، لە سەردەمی کۆری بانگەوازەوە، وەک «هەڤاڵی پێشمەرگە» و «کوردستان».
- گۆرانیی منداڵان و لایەلایە، وەک «لانک لانک لانکۆڵێ» و «شەش پەپوولەکەی».
هەروەها چەندین دووانەی لەگەڵ ناسر ڕەزازی گوت، و لانیکەم دوو گۆرانیی لەگەڵ خوشکەکەی لەیلا.
باشترین گۆرانییەکانی مەرزیە فەریقی
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە گوێگرانی سۆرانی زۆرتر بۆیان دەگەڕێن:
- هیوا مەگری: ئەو گۆرانییەیە کە خەڵک زیاتر لە هەموو گۆرانییەکانی تری بۆی دەگەڕێن.
- وەرە یارم (ماچی خودایی): گۆرانییەکی دڵداری کە بە هەردوو ناو دەناسرێت.
- هەڤاڵی پێشمەرگە: لە ساڵانی بزووتنەوەکەوە.
- لە یارەوە.
- بەڵێن بدە: ویکیپیدیای سۆرانی ئەلبوومێکیش بەم ناوە تۆمار دەکات کە ساڵی ١٩٩٩ لە سوید دەرچووە.
- لانک لانک لانکۆڵێ: لایەلایەیەک؛ بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەم کەلەپوورە، لایەلایەی کوردی، لاوک و حەیران بخوێنەوە.
- شەش پەپوولەکەی: گۆرانییەکی منداڵان.
- ئای چارەی دڵ (ئای شل): دووانەیەک لەگەڵ لەیلا فەریقی لەسەر گۆرانییەکی کەلەپووری. کوردنۆت نۆتەی گۆرانیی فۆلکلۆریی ئای شلـی هەیە.
لەیلا فەریقی
لەیلا فەریقی خوشکی بچووکی مەرزیەیە، وەک ڕووداو و ویکیپیدیای سۆرانی هەردووکیان دەڵێن. ساڵی ١٩٧٥ لە مەریوان لەدایک بووە (سەرچاوەکان لە ڕێکەوتی وردیدا جیاوازن)، و وەک خوشکەکەی لە سوید نیشتەجێ بوو؛ ڕووداو دەڵێت لە نێوان سوید و هەرێمی کوردستاندا دەژی. بەپێی ویکیپیدیای سۆرانی، یەکەم ئەلبوومی ساڵی ١٩٩٧ دەرچوو. بوو بە یەکێک لە گۆرانیبێژە خۆشەویستەکانی نەوەی خۆی، و ڕووداو بە یەکێک لە ناودارترین گۆرانیبێژانی هاوچەرخی کوردی ناوی دەبات.
دوو خوشکەکە پێکەوە گۆرانییان گوتووە. تۆمارە هاوبەشەکانیان «ئای چارەی دڵ (ئای شل)» و «کوردینە کاتمان کاتە»ن، دووەمیان لەگەڵ ناسر ڕەزازیش. بەپێی ڕووداو، لەیلا دوای کۆچی دوایی مەرزیە چالاکییەکانی زۆر کەم کردەوە و زیاتر لە دە ساڵ بوو بەرهەمی نوێی بڵاونەکردبووەوە. ساڵی ٢٠٢٥ ڕووداو هەواڵی ڤیدیۆیەکی بڵاوکردەوە کە بە یادی مەرزیە و وەک پەیامێک بۆ لەیلا دروست کرابوو، و داوای لێدەکرد بگەڕێتەوە سەر شانۆ.
ئەوانەی بۆ لەیلا فەریقی دەگەڕێن زۆرجار بۆ گۆرانیی «لە گەڕێ با دڵم بگری» و مەقامەکانی دەگەڕێن. ئەگەر دەتەوێت موزیکەکەی بناسیت، لە دووانەکانی لەگەڵ خوشکەکەیەوە دەست پێ بکە، پاشان بچۆ سەر ئەلبوومەکانی خۆی.
میراتی مەرزیە فەریقی
میراتی مەرزیە فەریقی سێ لایەنی هەیە. یەکێک بوو لەو ژنە کەمانەی دەنگیان گۆرانیی شۆڕشگێڕیی کوردیی هەشتاکانی دیاری کرد. پێشەنگێکی تەلەفزیۆنی کوردی لە تاراوگە بوو، کە لە ڕێگەی ئاسمانەوە گەیشتە هەموو کوردستان لە سەردەمێکدا کە پەخشی کوردی لە زۆربەی ناوچەکەدا هێشتا سنووردار بوو. و کۆمەڵێک گۆرانیی بۆ منداڵان بەجێهێشت کە خێزانە کوردەکان تا ئەمڕۆش بۆ منداڵەکانیانی دەڵێنەوە.
هەروەها سەر بە زنجیرەیەکی درێژترە لە گۆرانیبێژە ژنە کوردەکان، لە عایشە شانەوە تا تارا جاف، کە لە بارودۆخی سەختدا ڕێگای هونەرییان بڕی. وتاری هونەرمەندە بەناوبانگەکانی کورد ئەم نەوەیە لە چیرۆکە گەورەکەدا جێ دەکاتەوە.
شوێنی لە موزیکی کوردیدا
چوار دەزوو مەرزیە فەریقی بە کەلەپووری گەورەتری موزیکی کوردییەوە دەبەستنەوە:
- گۆرانیی سۆرانیی ڕۆژهەڵات: لە ناوچەی مەریوان و سنەوە هات، کە دەنگی وەک مەزهەر خالقیی بە موزیکی کوردی بەخشیوە.
- نەوەی ڕادیۆی بەغدا: سەلیقەی موزیکیی لەسەر گۆرانیبێژانی ڕادیۆی کوردیی شەستەکان و حەفتاکان پێکهات.
- خێزانێکی هونەرمەند: ڕێگای هونەریی لەگەڵ هاوسەرەکەی، ناسر ڕەزازی، و خوشکەکەی، لەیلا، بەش کرد؛ ئەمەش وای کرد ناوی فەریقی و ڕەزازی لە یادی گوێگراندا پێکەوە بێن.
- تاراوگە: وەک زۆرێک لە موزیکژەنانی کورد، زۆربەی تۆمارەکانی لە دەرەوەی وڵات کرد.
لە کوێوە دەست بە گوێگرتنی مەرزیە فەریقی بکەیت
- یەکەم گۆرانی: «هیوا مەگری».
- دووانەیەک: یەکێک لە گۆرانییەکانی لەگەڵ ناسر ڕەزازی، پاشان «ئای چارەی دڵ (ئای شل)» لەگەڵ لەیلا.
- بۆ منداڵان: «لانک لانک لانکۆڵێ»، پاشان ڕێنماییەکەمان بۆ گۆرانیی منداڵانی کوردی.
- بۆ زیاتر: گۆرانییەکانی دووری و غەریبی لە لیستی گۆرانیی حەسرەت و غەریبی، و ئەو مەقامانەی زۆربەی گۆرانیی سۆرانییان لەسەر بنیات نراوە لە لاپەڕەی مەقامی حیجاز.
فێربوونی گۆرانییەکانی مەرزیە فەریقی
زۆر خوێنەر نەک تەنها بۆ گوێگرتن، بەڵکو بۆ گوتن و ژەنینی گۆرانییەکانی مەرزیە فەریقی دێن. چەند ئامۆژگارییەکی کرداری:
- بە گۆرانییەکی فۆلکلۆری دەست پێ بکە کە ئەویش گوتوویەتی. «ئای شل» گۆرانییەکی کەلەپوورییە، بۆیە دەتوانیت ئاوازەکەی لە نۆتەی ئای شل فێر بیت و پاشان بەراوردی بکەیت لەگەڵ ئەو وەشانەی کە لەگەڵ لەیلا تۆماری کرد. گوێگرتن لەوەی گۆرانیبێژ چی دەگۆڕێت، لە کوێ نۆتەیەک درێژ دەکاتەوە یان ڕازاندنەوەیەک زیاد دەکات، یەکێکە لە باشترین ڕێگاکانی فێربوونی شێوازی دەنگ.
- سەرەتا فێری خوێندنەوەی نۆتە ببە. ئەگەر نۆتە بۆت نوێیە، وتاری چۆن نۆتەی موزیکی کوردی بخوێنینەوە بنەماکانت بۆ ڕوون دەکاتەوە، لەوانە ئەو نیشانانەی چارەکە تۆن کە لە موزیکی کوردیدا بەکار دێن.
- لەگەڵ تۆمارەکەدا هێواش بیڵێ. شێوازی گوتنی هێمن و ڕوونە، ئەمەش گۆرانییەکانی دەکات بە کەرەستەیەکی باش بۆ فێرخوازان. سەرەتا لەگەڵ تۆمارەکە بیڵێ، پاشان بەبێ ئەو.
- ئاگات لە وشەکان بێت. گۆرانییەکانی بە سۆرانین و شیعرەکانیان پڕ لە وێنەن. سەرەتا دەقەکە بدۆزەرەوە و بە وردی تێی بگە، و با وشەکان شێوەی ڕستە موزیکییەکانت دیاری بکەن.
- دووانەیەک تاقی بکەرەوە. زۆربەی باشترین کارەکانی لەگەڵ هاوبەشێک گوتراون، ناسر ڕەزازی بێت یان لەیلا. دووانە ڕێگایەکی سروشتییە بۆ ڕاهێنان لەگەڵ هاوڕێ یان ئەندامێکی خێزان، و زۆرێک لەم گۆرانییانە هەر بەم شێوەیە دەست بە دەست گەیشتوون.
گۆرانییەکانی مەرزیە فەریقی هێشتا لە ماڵە کوردییەکان، لە کۆڕ و دانیشتنەکان و لە کاتی خەوتنی منداڵاندا دەگوترێن. سەردانی لاپەڕەی هونەرمەندی مەرزیە فەریقی بکە بۆ کورتەی ژیان و گۆرانییە سەرەکییەکانی، پاشان سەیری نۆتە سۆرانییەکانی کتێبخانەکەمان بکە و فێری ژەنینی ئەو گۆرانییانە ببە کە نەوەکەی ئەو خۆشی دەویستن.
سەرچاوەکان
- Merziye Feriqi, Wikipedia
- مەرزیە فەریقی، ویکیپیدیا
- Merziye Feriqi: Voice that embraces four parts of Kurdistan, Jin News Agency
- Merzîye Resazî (Ferîqî), Kurdish Women's Library, Archive and Research Center
- لە بەرهەمێکدا مەرزیە فەریقی پەیامی بۆ لەیلای خوشکی هەیە، ڕووداو
- لەیلا فەریقی، ویکیپیدیا
- گۆرانییەکانی مەرزیە فەریقی، گۆرانیی کوردی