هەموو عوودژەنێک، لە بەغدادەوە تا سلێمانی و تا سیڤیا، ڕۆژێک ناوی زریاب (زەریاب) دەبیستێت. لە سەدەی نۆیەمدا ئەم گۆرانیبێژ و مامۆستای عوودە بەغدادی بەجێهێشت، باکووری ئەفریقیای بڕی و گەیشتە قورتوبە، پایتەختی ئیسپانیای موسڵمان (ئەندەلوس). لەوێ بوو بە بەناوبانگترین موزیکژەنی دەرباری میر عەبدولڕەحمانی دووەم، قوتابخانەیەکی موزیکی دامەزراند، و خودی عوودیشی گۆڕی. نووسەرانی دواتر ئەوەشیان دایە پاڵ کە شێوازی جلوبەرگ و قژ و تەنانەت نانخواردنی خەڵکیشی گۆڕیوە.
زریاب هەروەها یەکێکە لەو کەسایەتییانەی مێژووی موزیک کە زۆرترین مشتومڕیان لەسەرە. مێژوونووسان لەسەر ئەوەی لە کوێوە هاتووە ڕێک نین: بنەچەی فارسی، کوردی و ئەفریقی هەموویان بۆی پێشنیار کراون. ئەم وتارە چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە، ئەوەی سەرچاوەکان دەیڵێن لەوەی بووە بە ئەفسانە جیا دەکاتەوە، و ڕوونی دەکاتەوە بۆچی بۆ هەر کەسێک کە ئەمڕۆ عوود دەژەنێت گرنگە.
کورتەی زانیاری
- ناو: ئەبولحەسەن عەلی کوڕی نافیع، ناسراو بە زریاب («باڵندەی ڕەش»)
- لەدایکبوون: نزیکەی ٧٨٩، بە ئەگەری زۆر لە بەغدا یان دەوروبەری
- کۆچی دوایی: نزیکەی ٨٥٧، قورتوبە، ئەندەلوس
- بنەچە: جێی مشتومڕە: بنەچەی فارسی، کوردی، ئەفریقی و تێکەڵ هەموو پێشنیار کراون
- مامۆستا: قوتابخانەی مووسڵییەکانی بەغدا؛ زۆربەی گێڕانەوەکان ناوی ئیسحاقی مووسڵی دەهێنن
- پاڵپشت: عەبدولڕەحمانی دووەم، میری ئەمەوی لە قورتوبە
- ئامێر: عوود
- ناسراو بە: جووتە ژێی پێنجەمی عوود، زەخمەی پەڕی هەڵۆ، قوتابخانەی موزیک لە قورتوبە، و ڕەگەکانی نەریتی نوبەی ئەندەلوسی
منداڵی و لاوێتی لە بەغدا
نزیکەی هەموو ئەوەی دەربارەی زریاب دەیزانین لە مێژوونووسانی عەرەبەوە هاتووە کە زۆر دوای ئەو نووسیویانە، بەتایبەتی ئیبن حەییان (سەدەی یازدەهەم)، کە بەشێک لە کارەکەی لە ڕێگەی مەققەرییەوە (سەدەی حەڤدەهەم) ماوەتەوە. ئەم نووسەرانە مێژوو و چیرۆکی خۆش تێکەڵ دەکەن، بۆیە دەبێت هەندێک وردەکاری بە وریاییەوە بخوێنرێتەوە.
زریاب نزیکەی ساڵی ٧٨٩ لەدایک بوو، لە سەردەمی زێڕینی بەغدای عەباسیدا، کاتێک ئەو شارە پایتەختی موزیکی جیهانی ئیسلامی بوو. ناوی ڕاستەقینەی ئەبولحەسەن عەلی کوڕی نافیع بوو. «زریاب» نازناو بوو، زۆرجار بە «باڵندەی ڕەش» وەردەگێڕدرێت، و دەوترێت ئاماژە بوو بۆ ڕەنگی تۆخی پێستی و دەنگە ڕوون و شیرینەکەی.
لە ناو بازنەی بنەماڵەی مووسڵیدا ڕاهێنرا، کە بەناوبانگترین موزیکژەنانی بەغدا بوون. زۆربەی گێڕانەوەکان ئیسحاقی مووسڵی، کوڕی ئیبراهیمی مووسڵیی گەورە، وەک مامۆستای ناو دەبەن. بەپێی خوێندنەوەی مێژوونووسێک بۆ سەرچاوە کۆنە عەرەبییەکان، نەوەکانی دوای زریاب وەک کۆیلەیەکی ئازادکراوی ماڵی مووسڵییەکان بیریان دەهێنایەوە.
چیرۆکە بەناوبانگەکە، و گومانەکە
ناسراوترین چیرۆک لە مێژووەکەی مەققەریدا هاتووە. زریاب بانگ دەکرێت بۆ ئەوەی لەبەردەم خەلیفە هارون ڕەشید گۆرانی بڵێت. ڕازی نابێت بە عوودی مامۆستاکەی بژەنێت و عوودی خۆی دەهێنێت، کە دەڵێت نزیکەی سێیەکێک سووکترە و ژێکانی لە ئاوریشم و ڕیخۆڵەی شێر دروست کراون. خەلیفە زۆر دڵخۆش دەبێت. ئیسحاق، کە ئیرەیی پێ دەبات، ئاگاداری قوتابییەکەی دەکاتەوە کە بەغدا بەجێ بهێڵێت، ئەگینا ڕووبەڕووی تووڕەیی ئەو دەبێتەوە، و زریاب بەرەو ڕۆژئاوا هەڵدێت.
چیرۆکێکی جوانە، بەڵام زۆر مێژوونووس وەک ئەفسانە سەیری دەکەن. گێڕانەوەی تر پێیان وایە دواتر بەغدای بەجێهێشتووە، دوای ئەو پشێوییەی کە بەدوای مردنی خەلیفە ئەمیندا لە ساڵی ٨١٣ هات. ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە ڕووی کردە ڕۆژئاوا.
ژیانی هونەری: لە قەیرەوانەوە بۆ قورتوبە
زریاب بە شام و باکووری ئەفریقیادا گەشتی کرد و ماوەیەک لە دەرباری زیادەتوڵڵای ئەغلەبی لە قەیرەوان (لە تونسی ئەمڕۆ) بوو. پاشان بانگهێشتێکی بۆ ئەندەلوس وەرگرت. کاتێک لە ساڵی ٨٢٢ گەیشت، میر حەکەمی یەکەم کە بانگهێشتی کردبوو تازە مردبوو، بەڵام کوڕەکەی عەبدولڕەحمانی دووەم بانگهێشتەکەی نوێ کردەوە.
مەرجەکان نائاسایی بوون. سەرچاوەکان باسی مووچەیەکی مانگانەی ٢٠٠ دیناری زێڕ، پارەی زیادە لە جەژنەکاندا، و خانوو و زەوی کشتوکاڵی دەکەن. جا هەموو ژمارەکان وردن یان نا، پەیامەکە ڕوونە: قورتوبە دەیویست ڕکابەری بەغدا بێت، و زریاب ئەستێرەکەی بوو.
ماوەی ژیانی، نزیکەی ٣٥ ساڵ، لەوێ بەسەر برد و نزیکەی ساڵی ٨٥٧، چەند ساڵێک دوای پاڵپشتەکەی، کۆچی دوایی کرد.
زریاب چی گۆڕی: عوود، فێرکردن و نوبە
عوود
نەریت دوو گۆڕانکاریی بەردەوام لە عوودا دەداتە پاڵ زریاب:
- جووتە ژێی پێنجەم. عوودی کلاسیکی بەغدا چوار جووتە ژێی هەبوو. دەوترێت زریاب پێنجەمینی زیاد کرد، کە نووسەرانی دواتر بە تیۆری چوار خڵتەی سەدەکانی ناوەڕاست ڕوونیان دەکردەوە: چوار ژێکە بەرامبەر چوار خڵتەی لەش بوون و پێنجەمیان هێمای ڕۆح بوو. هەندێک لێکۆڵەری هاوچەرخ گومانیان هەیە کە ئەو داهێنەری بووبێت، چونکە ئەو شوێنەی بۆ ژێ نوێیەکەی باس دەکرێت لەگەڵ کۆککردنی کۆنی عوودەکەدا باش ناگونجێت. باشترین دەربڕین ئەوەیە کە ئەم کارە دەدرێتە پاڵی.
- زەخمەی پەڕی هەڵۆ. دەوترێت لە جیاتی زەخمەی دارین، زەخمەیەکی لە پەڕی هەڵۆ بڕاو بەکار هێنا، کە دەستلێدانێکی سووکتر و خێرایی زیاتر دەدات و کەمتر ژێکان دەخورێنێت. ڕیشەی ئەمڕۆ نەوەی ڕاستەوخۆی ئەو بیرۆکەیەیە.
عوودی هاوچەرخ، ئەوەی ئەمڕۆ لە موزیکی کوردی و عەرەبی و تورکی و فارسیدا دەژەنرێت، لە سەدەی نۆیەمەوە زۆر گۆڕاوە. ئەگەر دەتەوێت ئەم چیرۆکە بەدوادا بچیت، کتێبی عود لەدیرۆکی رۆژهەڵاتدا لە کتێبخانەکەماندا بە وردی باسی دەکات.
قوتابخانەی موزیک
زریاب لە قورتوبە شتێکی دامەزراند کە زۆرجار بە قوتابخانە یان کۆنسێرڤاتۆری وەسف دەکرێت، کە قوتابیان بە ڕیزبەندییەکی دیاریکراو فێر دەکران: یەکەم ڕیتم و کێش، پاشان ئاواز، پاشان ڕازاندنەوە. گێڕانەوەکان دەڵێن پێش وەرگرتنی قوتابیان دەنگیانی تاقی دەکردەوە. کوڕ و کچەکانیشی بوون بە موزیکژەن و دوای ئەو درێژەیان بە فێرکردنەکەی دا، بەم شێوەیە قوتابخانەکەی بۆ نەوەیەکی تریش مایەوە.
نوبە
زریاب بە شێوەیەکی نەریتی وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی زنجیرەی ئەندەلوسی، واتە نوبە (وشەکە بە عەرەبی واتای «نۆرە» دەدات)، ناو دەبرێت: زنجیرەیەکی درێژ لە گۆرانی و پارچەی ئامێری لە یەک مەقامدا. نەریتی دواتر دەڵێت ٢٤ نوبە هەبوون، یەکێک بۆ هەر کاتژمێرێکی ڕۆژ. موزیکی ئەندەلوسیی ئەمڕۆی مەغریب و جەزائیر و تونس، وەک ئەلئالە و غەرناتی و مالووف، لەم نەریتەوە هاتوون، هەرچەندە بە درێژایی سەدەکان زۆر گۆڕاون.
لە دەرەوەی موزیک
مێژوونووسانی دواتر ئەوە دەدەنە پاڵ زریاب کە مۆدەی بەغدای هێنایە قورتوبە: جلوبەرگی وەرزی، شێوازی نوێی قژ، هەویری ددان، و پێشکەشکردنی خواردن بە قۆناغ لە جیاتی هەمووی پێکەوە. لەوانەیە هەندێکی زیادەڕۆیی بێت. بەڵام نیشانی دەدات چۆن زریاب بۆ نەوەکانی دواتر بوو بە هێمای ناسکی و شارستانیەت.
میراتی زریاب
هیچ تۆمارێک و هیچ موزیکێک کە زریاب نووسیبێتی نەماوەتەوە. کەس ناتوانێت ئەمڕۆ «گۆرانییەکی زریاب» بژەنێت. ئەوەی بەجێی هێشت ئەمانەن:
- عوودی پێنج جووتە ژێ و زەخمەی پەڕ، وەک نەریت دەیگێڕێتەوە،
- بیرۆکەی فێرکردنی ڕێکخراوی موزیک،
- نەریتی نوبە لە باکووری ئەفریقیا،
- و نموونەی عوودژەن وەک هونەرمەندێکی خوێندەوار و ناسک.
ئایا زریاب کورد بوو؟ مشتومڕی بنەچەکەی
ئێرە ئەو خاڵەیە کە چیرۆکەکە زیاتر لە هەر شوێنێکی تر بۆ خوێنەری کورد گرنگە. بنەچەی زریاب یەکلا نەکراوەتەوە، و هەر گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانە دەبێت ئەمە بڵێت.
- فارس: چەند سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بە فارسی وەسفی دەکەن. ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا بە موزیکژەنێکی فارس ناوی دەبات، و مێژوونووسانی وەک جۆزێف ئۆکالاگان بە هەمان شێوە باسی دەکەن.
- کورد: هەندێک نووسەر، لەوانە جۆن گیل لە کتێبی ئەندەلوسیا: مێژوویەکی کولتووری، بە کورد وەسفی دەکەن.
- ئەفریقی: لێکۆڵەرانی تر ئاماژە بە نازناوەکەی و ئەو سەرچاوە کۆنە عەرەبییانە دەکەن کە وەک کۆیلەیەکی ئازادکراوی ڕەشپێست باسی دەکەن. ئەم مێژوونووسانە بەڵگە بۆ بنەچەیەکی ئەفریقی یان تێکەڵی عەرەبی و ئەفریقی دەهێننەوە.
- پێشنیاری تریش هەن، لەوانە بنەچەی سندی.
سەرچاوە کۆنەکان بە ڕوونی باسی بنەماڵەکەی ناکەن، و نووسەرانی دواتر ئەو بۆشاییەیان بە گریمانەی خۆیان پڕ کردەوە. پێمان وایە باشترین هەڵوێست هەڵوێستە سادەکەیە: بنەچەی زریاب جێی مشتومڕە. بانگەشەی کوردبوونی یەکێکە لە چەند ئەگەرێکی جددی، نەک ڕاستییەکی سەلمێنراو. هەمان خاڵمان لە کورتە مێژوویەکی موزیکی کوردی ـدا باس کردووە.
زریاب و موزیکی کوردی
بنەچەکەی هەرچییەک بێت، ئامێرەکەی زریاب ئەمڕۆ لە دڵی موزیکی کوردیدایە. عوود لە تیپە سۆرانییەکاندا دەژەنرێت، هاوڕێی گۆرانیبێژانە، و لە پەیمانگاکانی موزیکی سلێمانی و هەولێردا دەخوێنرێت. گۆرانیبێژانی وەک عەدنان کەریم ئاوازەکانیان لەسەر عوود دادەنێن و لە ناوەندی ڕێکخستنەکانیاندا دایدەنێن، هەر وەک دەوترێت زریاب لە قورتوبە دەیکرد. وتارەکەمان دەربارەی عوود لە موزیکی کوردیدا (بە ئینگلیزی) ڕۆڵەکەی و عوودژەنە کوردەکان ڕوون دەکاتەوە.
بیرکردنەوەی مەقامی کە لە پشتی نوبەوەیە هاوبەشیشە. موزیکژەنانی کورد و عەرەب و فارس و تورک هەموویان موزیک لەسەر مەقام بنیات دەنێن، و چەند مەقامێک، وەک مەقامی کورد و مەقامی حیجاز، لە سەرانسەری ناوچەکەدا لەسەر عوود دەژەنرێن. ئەگەر وشەی مەقام بۆت نوێیە، بە ڕێنماییەکەمان دەست پێ بکە: مەقام چییە؟.
بۆ قوتابیانی کورد کە دەیانەوێت شوێن پێی زریاب بکەون، کوردنۆت دوو کتێبی فێربوونی عوودی بە کوردی هەیە: سەرەتاکانی فێربوونی ئامێری عود، ئاستی ١ و ئاستی ٢.
لە کوێوە دەست بە گوێگرتن بکەیت
لەبەر ئەوەی هیچ موزیکێکی زریاب نەماوەتەوە، گوێ لەو نەریت و ڕێزلێنانانە بگرە کە پەیوەندییان پێیەوە هەیە:
- **نوبەی ئەندەلوسیی مەغریب (ئەلئالە).** نزیکترین نەوەی زیندووی ئەو نەریتەی کە دەوترێت ئەو دایمەزراندووە.
- غەرناتیی جەزائیری و مالووفی تونسی. دوو لقی تری هەمان خێزان.
- **پاکۆ دێ لووسیا، ئەلبوومی Zyryab (١٩٩٠).** گیتارژەنی فلامێنکۆ ئەم ئەلبوومەی بە ناوی ئەوەوە ناو نا. ئەمە ڕێزلێنانە، نەک هەوڵی زیندووکردنەوەی موزیکەکەی خۆی، بەڵام پردێکی جوانە لە نێوان ئیسپانیا و جیهانی عوودا.
- عوودی تاکی عێراقی لە مامۆستایانی وەک مونیر بەشیر، بۆ بیستنی ئەو ئامێرە بەغدادییەی زریاب بردییە ڕۆژئاوا.
سەرچاوەکان
- Ziryab – Wikipedia
- Ziryāb – Encyclopaedia Britannica
- Flight of the Blackbird – AramcoWorld (2003)
- Ziryab – Muslim Heritage
- Zyryab by Paco de Lucía – AllMusic
ئامێرەکەی زریاب چاوەڕێتە. سەردانی لاپەڕەی عوود بکە، کتێبی فێربوونی عوود دابگرە، و یەکەم ئاوازە کوردییەکانت لە نۆتە بێبەرامبەرەکانمان تاقی بکەرەوە.