کەم گۆرانیبێژی کورد ژیانێکی سەیری وەک ژیانی هۆمەر دزەیییان هەبووە. لە گوندێکی دەشتی هەولێر گەورە بوو، یەکەم گۆرانیی لە بەغدا تۆمار کرد، و پاشان زیاتر لە نیو سەدە لە دەرەوەی وڵات ژیا: وەک خوێندکار و هونەرمەند لە ڤیەننا، وەک ڕاگەیاندنکار لە دەنگی ئەمریکا، و دواتر وەک ڕاوێژکاری سەرۆککۆماری عێراق. لەو ماوەیەدا گۆرانیی وای گوت کە لە موزیکی سۆرانیدا وێنەی نەبوو: بێپەردە لە باسی خۆشەویستی و ئارەزوودا، و ڕاشکاو لەوەی کە چەندی لە ئاوازی ڕۆژئاوایی وەرگرتووە. لەم وتارەدا ژیانی، شێوازەکەی، باشترین گۆرانییەکانی و ڕێگای دەستپێکردن بە گوێگرتنی دەخەینە ڕوو.
کورتەی زانیاری
- ناو: هۆمەر دزەیی؛ ناوی ڕاستەقینەی عومەر عوسمان دزەییە
- بنەچە: گوندی دووگردکان، دەشتی هەولێر، هەرێمی کوردستان
- لەدایکبوون: ساڵەکەی ڕوون نییە (خوارەوە ببینە)
- شوێنی ژیان: زیاتر لە ٥٠ ساڵ لە ڤیەننا و ئەمریکا
- شێواز: گۆرانیی سۆرانی بە کاریگەرییەکی بەهێزی موزیکی ڕۆژئاوایی
- کاری تر: ڕاگەیاندنکار، نووسەر، ڕاوێژکاری سیاسی
- ناسراو بە: خوایە ئەبێ ئێستا، دوێنێ شەو، چەندی گەڕام لە شاران، باخچەی پاشا، قژکاڵی لێو ئاڵی
تێبینییەک دەربارەی ساڵی لەدایکبوونی
ویکیداتا، ویکیپیدیای کوردی و ویکیپیدیای فارسی هەموویان ساڵی ١٩٣٦ دەنووسن، و زۆرێک لە ماڵپەڕە کوردییەکانیش لەوانەوە وەریانگرتووە. کاتێک بەدوای سەرچاوەی ئەم ژمارەیەدا گەڕاین، بۆمان دەرکەوت ویکیپیدیای فارسی تەنها پشت بە ویکیپیدیای کوردی دەبەستێت، و ویکیپیدیای کوردیش هیچ سەرچاوەیەکی بۆ ساڵەکە نەهێناوە. هیچ بەڵگەیەکی سەربەخۆمان نەدۆزییەوە، وەک چاوپێکەوتنێک یان ژیاننامەیەکی فەرمی، کە پشتڕاستی بکاتەوە، و تیمی کوردنۆت هۆی هەیە گومانی لێ بکات. بۆیە تەمەنی وردی نانووسین. ئەوەی دڵنیاین لێی ئەوەیە کە لە ناوەڕاستی پەنجاکاندا گۆرانیی دەگوت. تا ئەو جێیەی ئاگادارین لە ژیاندایە: لە ساڵی ٢٠٢٣دا هێشتا وتاری ڕای بۆ ڕووداو دەنووسی.
منداڵی و گەنجی: لە دەشتی هەولێرەوە بۆ بەغدا
پاشناوەکەی ناوی هۆزی دزەیییە، کە یەکێکە لە هۆزە ناسراوەکانی دەشتی هەولێر. دەنگی ئەمریکا لە ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠١٦دا دەڵێت منداڵی و بەشێک لە گەنجێتیی لە گوندی دووگردکان بەسەر بردووە. بەپێی ویکیپیدیای کوردی، لە هەولێر چووەتە قوتابخانە و پاشان لە کەرکووک و بەغدا درێژەی بە خوێندن داوە.
بنەماڵەکەی بە حەزی گۆرانیگوتنی ڕازی نەبوون، و ویکیپیدیای کوردی دەڵێت ڕێگرییان لێ دەکرد. بەڵام ئەو کۆڵی نەدا و ساڵی ١٩٥٥ لە بەغدا یەکەم گۆرانیی خۆی تۆمار کرد.
ئەم وردەکارییە زۆر شت لەسەر ئەو سەردەمە دەڵێت. لە پەنجاکاندا بەغدا ناوەندی پەخش و تۆمارکردنی گۆرانیی کوردی بوو لە عێراق. بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا ئەو شوێنە بوو کە زۆربەی گۆرانیبێژانی سۆرانیی ئەو قۆناغە یەکەمجار دەنگیان لێوە گەیشتە خەڵک، و گۆرانیبێژێکی گەنجی دەشتی هەولێر ڕێگایەکی ئەوتۆی تری نەبوو بۆ گەیشتن بە گوێگر. تۆمارکردن لە پایتەخت ئەوی خستە هەمان جیهانی دەنگە ناسراوەکانی ڕادیۆی ئەو ڕۆژگارە، هەرچەندە ڕێگای خۆی بەم زووانە زۆر لەو جیهانە دووری خستەوە.
ژیانی هونەری
ئەنقەرە، پاشان ڤیەننا
ساڵی ١٩٥٦ بۆ خوێندن چووە ئەنقەرە، بەڵام تەواوی نەکرد، چونکە خەیاڵی هەر لای هونەر بوو. دوای نزیکەی ساڵێک ڕووی کردە ڤیەننا. ئەم کۆچە هەموو ژیانی دواتری دیاری کرد. لە ڤیەننا لەگەڵ موزیکژەن و گۆرانیبێژانی دەرەوەی کوردستان ئاشنا بوو، لە نزیکەوە گوێی لە موزیکی ئەورووپی گرت، و بڕوانامەی زانستە سیاسییەکانی وەرگرت. زۆربەی پێنج دەیەی دواتری لە دەرەوەی کوردستان بەسەر برد.
گۆرانییەکانی شەستەکان
بەپێی ویکیپیدیای کوردی، ساڵی ١٩٦٦ دوو لە ناسراوترین گۆرانییەکانی بە شێوەی کلیپی وێنەگیراو بڵاوکردەوە: «باخچەی پاشا» و «قژکاڵی لێو ئاڵی». هەردووکیان تا ئێستاش زۆر گوێیان لێ دەگیرێت. دەنگی ئەمریکا ئاماژە بەوە دەکات کە هەندێک لە گۆرانییەکانی زیاتر لە چل ساڵیان بەسەردا تێپەڕیوە و هێشتا تازە دەنگ دەدەنەوە، و ئەمە وەسفێکی ڕاستە بۆ ئەم دوو گۆرانییە. ئەو کاتەی ئەم دوو گۆرانییە بڵاوبوونەوە، هۆمەر دزەیی نزیکەی دە ساڵ بوو لە ئەورووپا دەژیا.
دەنگی ئەمریکا
بەپێی ویکیپیدیای کوردی، ساڵی ١٩٨٨ چووە ئەمریکا و لە بەشی کوردیی دەنگی ئەمریکا کاری کرد، ئەو ڕاگەیاندنە دەوڵەتییەی ئەمریکا کە بەرنامە کوردییەکانی بە هەموو ناوچەکەدا دەگەیشتن. ویکیپیدیای فارسی لەوەش زیاتر دەڕوات و دەڵێت دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری ئەو بەشە بووە، بەڵام ئەم قسەیە لەوێ وەک بێسەرچاوە نیشانە کراوە، بۆیە تەنها وەک بانگەشەیەک باسی دەکەین.
سیاسەت
ساڵی ٢٠٠٦ بوو بە ڕاوێژکاری سەرۆککۆماری عێراق، جەلال تاڵەبانی. چەندین دەزگای ڕاگەیاندنی کوردی ئەمەیان باس کردووە، و هەر بۆیەشە سەرچاوە کوردییەکان زۆرجار هەم وەک گۆرانیبێژ و هەم وەک سیاسەتمەدار ناوی دەبەن. هەروەها وتاری ڕای لەسەر سیاسەتی کوردی و عێراقی بۆ ڕووداو نووسیوە.
نووسەر
ساڵی ٢٠١٥ دەزگای ئەندێشە لە سلێمانی کتێبی «چیرۆکی موزیکی کلاسیک»ی بۆ چاپ کرد، کە ناساندنێکی کوردییە بۆ موزیکی کلاسیکی ڕۆژئاوا. دەنگی ئەمریکا نووسینەکانی لەسەر مێژوو و تیۆری موزیک بە بەشێکی گرنگی بەرهەمەکەی دادەنێت. ئەگەر ئەم بابەتە سەرنجت ڕادەکێشێت، لە کتێبخانەکەماندا چەند کتێبێکی کوردی دەربارەی مێژووی موزیکی جیهان هەیە، وەک «کورتەیەک لە مێژووی موزیکی جیهانی» و «ناودارانی موزیکی جیهان».
شێوازەکەی: وشەی بوێر و ئاوازی وەرگیراو
دوو شت هۆمەر دزەیی لە زۆربەی هەرە زۆری گۆرانیبێژانی سۆرانیی نەوەکەی جیا دەکاتەوە.
شیعرەکان. گۆرانییەکانی زۆر بێپەردەتر لە گۆرانیی نەریتیی کوردی باسی خۆشەویستی و جەستە دەکەن. نووسەری سۆرانی توانا حەمە لە وتارێکدا بۆ ماڵپەڕی خەڵک دەڵێت ئەمە هۆمەر دزەیی دەکاتە پێشەنگی وێنەی هەستبزوێن و تەنانەت ئیرۆتیک لە گۆرانیی کوردیدا. کەسانی تر لەبەر هەمان شت ڕەخنەیان لێ گرتووە، و ساڵی ٢٠٢٠ ماڵپەڕی زەمەن ڤیدیۆیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا وەڵامی ئەو ڕەخنانەی دایەوە. دەنگی ئەمریکا وەک ڕەنگە ئازادبیرترین موزیکژەنی کورد وەسفی کرد، و ئاماژەی بەوە دا کە وشە کۆنەکانی کوردی زیندوو دەکاتەوە و پێکهاتەی نوێی وشە دادەڕێژێت تا زمانەکە لەگەڵ جیهانی نوێدا هەنگاو بنێت.
ئاوازەکان. زۆرێک لە ئاوازەکانی لە گۆرانیی ڕۆژئاوایی یان بیانییەوە وەرگیراون، و خۆی ئەمەی نەشاردووەتەوە؛ لە چاوپێکەوتنەکانیدا سەرچاوەی ئاوازەکانی ناو بردووە. لە نەریتێکدا کە زۆرجار وا دادەنرێت هەموو ئاوازێک داهێنانی خاوەنەکەیەتی، ئەم ڕاشکاوییە دەگمەنە. هەر ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە بۆچی گۆرانییەکانی ئەوەندە لە موزیکی مەقامبنەمای هاوچەرخەکانی جیاوازن.
دەنگەکەی. دەنگی لە نێوان گۆرانیبێژێکی ئارامی ڕۆژئاوایی و گۆرانیبێژێکی نەریتیی کورددایە: گەرم و پڕ هەست و نزیک لە قسەکردن، نەک پڕ لە خەملاندن و تەحریر. دەنگی ئەمریکا بە دەنگێکی پڕ لە هەست وەسفی دەکات.
باشترین گۆرانییەکانی هۆمەر دزەیی
ئەمانە ئەو ناونیشانانەن کە گوێگرانی سۆرانی زۆرتر لەگەڵ ناوەکەیدا دەیاننووسن، لەگەڵ دوو کلاسیکەکەی شەستەکان:
- خوایە ئەبێ ئێستا: گۆرانییەکی پڕ لە بیرکردنەوە دەربارەی حەسرەت و یادەوەری.
- دوێنێ شەو: کوردسات پەخشی کردووە و یەکێکە لە گۆرانییە هەرە بڵاوەکانی.
- چەندی گەڕام لە شاران: گۆرانیی گەڕان و دووری.
- نارین: یەکێک لەو ناونیشانانەی زۆرترین گەڕانیان لەگەڵ ناوەکەیدا لەسەر دەکرێت.
- خۆزگە
- باخچەی پاشا: کلاسیکێکی ساڵی ١٩٦٦.
- قژکاڵی لێو ئاڵی: ئەویش هی ١٩٦٦ە.
- خەون لە خەودا
- کوردستان: گۆرانییەکەی بۆ نیشتمان، کە زۆر بەدوایدا دەگەڕێن.
تاکە ئەلبومێک کە ویکیپیدیای کوردی بۆی تۆمار کردووە «گەڵا وەریوەکان»ە.
کوردنۆت هێشتا نۆتەی ئەم گۆرانییانەی نییە. بۆ ئەو ئاوازە سۆرانییانەی ئەمڕۆ دەتوانیت بیانژەنیت، سەیری نۆتە سۆرانییەکان بکە. گۆرانییەکانی دووری و یادەوەریشی لە تەنیشت لیستی گۆرانیی حەسرەت و غەریبی جێی خۆیان دەگرن.
میراتی هۆمەر دزەیی
پێوانکردنی کاریگەریی هۆمەر دزەیی قورسترە لە گۆرانیبێژێک کە سەدان تۆماری هەبێت، بەڵام کاریگەرییەکەی ڕاستەقینەیە.
- سنووری گۆرانیی خۆشەویستیی کوردی فراوانتر کرد. پۆپی کوردیی دواتر زۆر ڕاشکاوتر بوو، و ئەو یەکێک بوو لە یەکەمین ئەوانەی ئەو ڕێگایەیان گرت.
- پردێک بوو بۆ موزیکی ڕۆژئاوا. بە ئاوازە وەرگیراوەکانی، بە ساڵانی ڤیەننا و بە کتێبەکەی لەسەر موزیکی کلاسیک، بیرۆکەی موزیکی ئەورووپیی هێنایە ناو کولتووری کوردییەوە لە کاتێکدا کە کەم کەس دەیتوانی.
- نموونەی دەستی درێژی هونەری غەریبییە. وەک زۆرێک لە هونەرمەندانی کورد، زۆربەی کارەکەی لە دوورەوە کرد و گۆرانییەکانی هەر گەیشتنەوە ماڵەوە. وتاری موزیکی کوردانی دەرەوە (بە ئینگلیزی) ئەم چیرۆکە فراوانترە دەگێڕێتەوە.
هەروەها بەشێکە لە نەریتێکی بەهێزی گۆرانیبێژانی هەولێر. بۆ دەنگێکی زۆر جیاوازی هەولێری لە نەوەیەکی دواتر، ژیاننامەی زەکەریا عەبدوڵڵا بخوێنەوە.
هۆمەر دزەیی و نەوەکەی لە گۆرانیبێژانی کورد
کاری هۆمەر دزەیی هاوکاتە لەگەڵ گۆرانیبێژە گەورەکانی ڕادیۆی کوردیی عێراق، وەک تاهیر تۆفیق و عەلی مەردان، کە لە هەمان ساڵاندا لە بەغدا گەنجینەی گۆرانیی سۆرانییان بنیات دەنا. وتاری گۆرانیبێژە بەناوبانگەکانی کورد ئەو نەوەیە دەناسێنێت. ئەگەر خۆشەویستیی ئەو بۆ موزیکی کلاسیکی ئەورووپی کنجکاوی کردیت، ژیاننامەکانمان دەربارەی شۆپان و بێتهۆڤن هەنگاوێکی باشی دواترن.
ڕێبەری گوێگرتن: لە کوێوە دەست پێبکەیت
ئەگەر یەکەمجارە گوێ لە هۆمەر دزەیی دەگریت، باشترە لە گۆرانییە هەرە ناسراوەکانییەوە دەست پێبکەیت و پاشان بگەڕێیتەوە بۆ کلاسیکەکانی شەستەکان، تا ببینیت شێوازەکەی چۆن لە ماوەی دەیان ساڵدا پارێزراوە. لە کاتی گوێگرتندا سەرنج لە دوو شت بدە کە لەم وتارەدا باسمان کردن: ڕاشکاویی شیعرەکان، و ئەو ئاوازانەی ڕەنگی موزیکی ڕۆژئاوایان پێوە دیارە.
- یەکەم گوێگرتن: «خوایە ئەبێ ئێستا»، پاشان «دوێنێ شەو».
- کلاسیکەکان: «باخچەی پاشا» و «قژکاڵی لێو ئاڵی» هی ساڵی ١٩٦٦.
- ئەلبوم: «گەڵا وەریوەکان».
- بۆ بیستنی قسەکانی خۆی: چاوپێکەوتنی بەرنامەی «ژیان لە فەرهەنگدا»ی دەنگی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٦، کە نزیکەی ٢٦ خولەکە، باشترین ناساندنی دەنگییە بۆ بیرکردنەوەی لەسەر موزیک.
سەرچاوەکان
- ھۆمەر دزەیی، ویکیپیدیای کوردی
- ژیان لە فەرهەنگدا: هۆمەر دزەیی، دەنگی ئەمریکا (٢٠١٦)
- چەند کورتە سەرنجێک لەسەر ئاواتە مەخمەلییەکانی ھۆمەر دزەیی، ماڵپەڕی خەڵک (ئەرشیف)
- ھۆمەر دزەیی وەڵامی ئەو ڕەخنانە دەداتەوە، زەمەن (ئەرشیف)
- ھۆمەر دزەیی لە ئەندێشە کتێبە نوێکەی خۆی بڵاوکردەوە، سولیۆن (ئەرشیف)
- هۆمەر دزەیی، لاپەڕەی نووسەر لە ڕووداو
حەز دەکەیت ئەو موزیکە کلاسیکییە بناسیت کە هۆمەر دزەیی خۆشی دەویست؟ کتێبی «کورتەیەک لە مێژووی موزیکی جیهانی» بە خۆڕایی دابگرە، سەردانی لاپەڕەی هۆمەر دزەیی بکە، یان ئاوازی کوردی لە کتێبخانەی نۆتە سۆرانییەکان بژەنە.