لە گەڕەکی گۆیژەی سلێمانی، بنەماڵەیەکی مەلا و شاعیر و مەقامبێژ دوو لە گرنگترین ناوەکانی کولتووری سۆرانیی سەدەی بیستەمی پێگەیاند. یەکێکیان، محەمەد ساڵح دیلان، بوو بە شاعیرێک کە هۆنراوەکانی شیعری نوێی کوردییان گۆڕی. ئەوی تریان، قادر دیلان، بوو بە کەمانژەن و ئاوازدانەرێک کە زۆرجار پێی دەڵێن یەکەم موزیکژەنی کورد کە شێوازی ڕۆژئاوایی لەگەڵ گۆرانیی کوردیدا تێکەڵ کرد.
ناوی هەردووکیان بەیەکەوە بە یەکێک لە گوتراوترین ئاوازە کوردییەکانەوە بەستراوە: گۆرانیی نەورۆز لەسەر هۆنراوەکەی پیرەمێرد. ئەم ژیاننامەی قادر دیلانـە چیرۆکی ئاوازدانەرەکە، براکەی و ئەو بنەماڵەیە دەگێڕێتەوە کە لە پشتیانەوە بوو.
زانیاریی خێرا
- ناو: قادر دیلان
- لەدایکبوون: سلێمانی؛ بە پێی ویکیپیدیای ئینگلیزی ١٩٣٠، بە پێی ویکیپیدیای کوردی ١٩٢٨
- کۆچی دوایی: ١٨ی ئازاری ١٩٩٩، پراگ، کۆماری چیک
- بنەچە: سلێمانی، هەرێمی کوردستان
- شێواز: گۆرانیی کوردی، فۆلکلۆر و ڕێکخستنی کاریگەر بە موزیکی ڕۆژئاوایی
- ئامێر: کەمان، بلوێر و ئامێری تر
- ناسراو بە: «فریشتە»، «جوانی بێناو»، ئاوازی نەورۆز، هێنانی تەکنیکی ڕۆژئاوایی بۆ ناو موزیکی کوردی
- بنەماڵە: کوڕی مەلا ئەحمەدی دیلان؛ برای شاعیر و مەقامبێژ محەمەد ساڵح دیلان
سەرەتای ژیان: بنەماڵەیەکی شاعیر و مەقامبێژ
قادر لە ماڵێکدا گەورە بوو کە شیعر و ئاواز بەشێک بوون لە ژیانی ڕۆژانە. ویکیپیدیای ئینگلیزی و ماڵپەڕی کولتووریی کوردشۆپ هەردووکیان باوکی بە مەلا ئەحمەدی دیلان ناو دەبەن، لە بنەماڵەیەکی ئایینیی ناسراوی سلێمانی.
ویکیپیدیای ئینگلیزی باوکەکە وەک خولیای شیعر و شارەزای مەقام وەسف دەکات کە کوردی، فارسی و عەرەبی دەزانی. ئەمە بۆ چیرۆکی هەردوو کوڕەکە گرنگە. کەلەپووری مەقامی سلێمانی، بە دێڕە دەنگییە درێژ و ڕازاوەکانییەوە، یەکەم موزیک بوو کە بیستیان. ئەگەر ئەم زاراوەیە بۆت نوێیە، ڕێنمایی سەرەتاییمان مەقام چییە؟ ڕوونی دەکاتەوە کە ئەم سیستەمە مەقامییانە چۆن کار دەکەن.
دوو سەرچاوەکە لەسەر ساڵی لەدایکبوونی قادر ڕێک نین. ویکیپیدیای ئینگلیزی ٢٤ی ئازاری ١٩٣٠ دەڵێت، و ویکیپیدیای کوردی ١٩٢٨. ئێمە هەردووکیان دەنووسین، چونکە نەمانتوانی یەکلایی بکەینەوە.
کاری هونەری لە سلێمانی
بە پێی ویکیپیدیای ئینگلیزی و کوردی، قادر دیلان لە ساڵی ١٩٤٨، هێشتا گەنج بوو، گرووپێکی موزیکی دامەزراند. لە ساڵانی پەنجاکاندا ئەو بازنەیە بوو بە بناغەی گرووپی موزیکی مەولەوی، کە لە سلێمانی سەرپەرشتی دەکرد. ئەو ساڵانە سەردەمی گەشەکردنی ڕادیۆی کوردی بوون، و نەوەیەک لە موزیکژەنان هەوڵیان دەدا دەنگێکی نوێ بۆ گۆرانیی کوردی بدۆزنەوە.
وەڵامی قادر کەمان و بیرۆکە هارمۆنییەکانی موزیکی ڕۆژئاوایی بوو. ویکیپیدیا وەک یەکەم گۆرانیبێژی کورد باسی دەکات کە شێوازی ڕۆژئاوایی لەگەڵ موزیکی کوردیدا تێکەڵ کرد. لە کرداردا، ئەمە واتای ڕێکخستنێک بوو کە ئاوازی کوردی بە ڕەنگێکی نوێی ئامێری دەرازاندەوە، بەڵام هەناسە و ڕستەسازیی گۆرانیی سۆرانی دەپاراست.
گۆرانیی نەورۆز لە ١٩٤٨
بەناوبانگترین چیرۆکی دوو براکە هی هەمان ساڵە. بە پێی وتاری ویکیپیدیای ئینگلیزی دەربارەی محەمەد ساڵح دیلان، لە ١٩٤٨ دوو براکە لە سلێمانی چاویان بە شاعیری بەتەمەن پیرەمێرد کەوت. پیرەمێرد هۆنراوەی نەورۆزەکەی لەسەر پاکەتی جگەرەیەک نووسی و پرسی ئایا دەتوانن ئاوازێکی بۆ دابنێن. قادر ئاوازەکەی دانا، و محەمەد ساڵح بۆ یەکەمجار لە ٢١ی ئازاری ١٩٤٨ گوتی.
هۆنراوەکە بەم دێڕە دەست پێ دەکات: «ئەم ڕۆژی ساڵی تازەیە، نەورۆزە هاتەوە». بوو بە یەکێک لە گۆرانییە سەرەکییەکانی سەری ساڵی کوردی و دواتر زۆر گۆرانیبێژ تۆماریان کرد، لەوانە حەسەن زیرەک.
پێویستە ئاگادارییەکیش بدەین. هەموو سەرچاوەکان ئاوازەکە بە یەک شێوە نادەنە پاڵ کەس. وتارە جیاکەی ویکیپیدیا دەربارەی گۆرانییەکە ناوی ئاوازدانەرێکی تر دەهێنێت. دانانی ئاوازەکە بۆ قادر دیلان لە بیرەوەریی سلێمانی و لە سەرچاوەکانی بنەماڵەی دیلاندا بەهێزە، بەڵام بێ مشتومڕ نییە. زیاتر دەربارەی شوێنی ئەم گۆرانییە لە جەژنەکەدا لە بابەتەکەمان دەربارەی موزیکی نەورۆز بخوێنەوە.
پراگ: خوێندن، خێزان و غەریبی
لە ساڵی ١٩٦٢ قادر دیلان عێراقی بەجێهێشت و چووە پراگ، کە ئەوکات پایتەختی چیکۆسلۆڤاکیا بوو. ویکیپیدیای ئینگلیزی و کوردی هەردووکیان دەڵێن چوار ساڵ لەوێ موزیکی خوێند. پراگ ئەو کاتە یەکێک بوو لە ناوەندە دیارەکانی خوێندنی موزیک لە ئەورووپای ناوەڕاست، و بۆ موزیکژەنێکی کورد کە بەدوای زانستی موزیکی ڕۆژئاوادا دەگەڕا، هەلێکی گەورە بوو.
هەرگیز بۆ ژیان نەگەڕایەوە کوردستان. لە پراگ هاوسەرگیریی کرد و خێزانی پێکهێنا. زیاتر لە سێ دەیە ئاوازدانەرێکی کورد بوو لە ناوەڕاستی ئەورووپا، دوور لەو شارەی موزیکەکەی پێگەیاندبوو. چیرۆکەکەی بەشێکە لە مێژووی فراوانتری موزیکژەنانی کورد لە دەرەوەی وڵات، کە لە بابەتی موزیکی کوردی لە تاراوگە (بە ئینگلیزی) باسی دەکەین.
قادر دیلان لە ١٨ی ئازاری ١٩٩٩ لە پراگ کۆچی دوایی کرد، چەند ڕۆژێک پێش نەورۆز. ویکیپیدیای ئینگلیزی دەڵێت هۆکارەکەی شێرپەنجەی گەدە بوو کە لە ١٩٩٨ دەستنیشان کرابوو، بەڵام ویکیپیدیای کوردی باسی نەخۆشیی سی دەکات. سەرەتا لە پراگ نێژرا. دواتر تەرمەکەی گەڕێندرایەوە سلێمانی و لەوێ نێژرایەوە. سەرچاوەکان لەسەر ساڵی گەڕاندنەوەی تەرمەکە ڕێک نین (هەندێکیان ٢٠٠٧ و هەندێکیان ٢٠١١ دەڵێن)، بۆیە ڕێکەوتەکەی بە کراوەیی جێدەهێڵین.
محەمەد ساڵح دیلان: شاعیر، مەقامبێژ، برا
هەر ژیاننامەیەکی قادر دیلان دەبێت جێگا بۆ برا گەورەکەی بکاتەوە.
محەمەد ساڵح دیلان لە ساڵی ١٩٢٧ لە سلێمانی لەدایک بوو و لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ هەر لەوێ کۆچی دوایی کرد. شاعیر و مەقامبێژێکی کورد بوو. هەندێک بنکەی زانیاریی ئینتەرنێت، لەوانە ویکیداتا، بە «شاعیرێکی تورکی» ناوی دەبەن، کە بە تەواوی هەڵەیە. ویکیپیدیای ئینگلیزی، کوردشۆپ و مێژووی بنەماڵەکە هەموویان بە ڕوونی لە سلێمانی، لە کوردستانی باشوور، دایدەنێن، کە بە سۆرانی دەینووسی. لەو شارەدا ژیا و مرد کە تێیدا لەدایک ببوو.
بە پێی ویکیپیدیای ئینگلیزی و کوردشۆپ، نزیکەی ساڵی ١٩٤٨، لە تەمەنی نزیکەی بیست ساڵیدا، دەستی بە شیعر نووسین کرد. دواتر بوو بە یەکێک لەو شاعیرانەی کە لە سەدەی بیستەمدا شیعری سۆرانییان نوێ کردەوە.
هەروەها یەکێک لە بەرزترین دەنگەکانی کەلەپووری مەقامی سلێمانی بوو. کوردشۆپ دەڵێت مەقام و گۆرانیی دەگوت، بەڵام پێش هەموو شتێک خۆی بە شاعیر دەزانی و پێی ناخۆش بوو پێی بڵێن گۆرانیبێژ.
وەک زۆرێک لە نووسەرانی کوردی نەوەکەی، محەمەد ساڵح دیلان بەهۆی چالاکیی سیاسی و دژایەتیکردنی ئەو ڕژێمانەی دەسەڵاتیان بەسەر کوردستاندا هەبوو زیندانی کرا. ویکیپیدیا و کوردشۆپ هەردووکیان ئەمە تۆمار دەکەن، هەرچەندە گێڕانەوەکان دەربارەی ماوەی زیندانیکردنەکەی جیاوازن.
کارە دیارەکان
- فریشتە، هۆنراوەی عەبدوڵڵا گۆران
- جوانی بێناو، هۆنراوەی عەبدوڵڵا گۆران
- ئاوازی نەورۆز بۆ هۆنراوەکەی پیرەمێرد، کە محەمەد ساڵح دیلان یەکەمجار لە ١٩٤٨ گوتی
- کەی تۆم دیوە و کڵپەی دەروون، کە ویکیپیدیای کوردی لە نێو گۆرانییەکانیدا ناویان دەبات
عەبدوڵڵا گۆران باوکی شیعری نوێی سۆرانییە، بۆیە ئەم هاوبەشییە مانادارە. ئاوازدانەرێک کە دەنگێکی نوێی بۆ موزیکی کوردی دەویست، ئەو شاعیرەی هەڵبژارد کە شیعری کوردیی نوێ کردبووەوە.
باشترین گۆرانییەکان
ئەگەر بەدوای گۆرانییەکانی قادر دیلاندا دەگەڕێیت، بەمانە دەست پێ بکە:
- فریشتە. گۆرانیی دڵداریی ناسراوی، بە هۆنراوەی گۆران.
- جوانی بێناو. دووەم گۆرانیی بەناوبانگی لەسەر شیعری گۆران.
- نەورۆز («ئەم ڕۆژی ساڵی تازەیە»). ئەو ئاوازەی لە ١٩٤٨ـەوە بە ناوی دوو براکەوە بەستراوە.
- کەی تۆم دیوە. گۆرانییەکی کەمتر ناسراو، شایەنی گەڕان بەدوایدایە بۆ ئاوازە ناسکەکەی.
- کڵپەی دەروون. گۆرانییەکی تری کەلەپووری سلێمانیی.
بۆ محەمەد ساڵح دیلان، بەدوای تۆمارەکانی مەقامی سلێمانیدا بگەڕێ، کە نیشانی دەدەن بۆچی دەنگەکەی ئەوەندە جێی سەرسوڕمان بوو.
میرات
میراتی قادر دیلان دوو ڕووی هەیە. لە ناوخۆدا، بە نەوەیەکی نیشان دا کە موزیکی کوردی دەتوانێت ئامێر و بیرۆکەی ڕۆژئاوایی وەربگرێت بەبێ ئەوەی ناسنامەی خۆی لەدەست بدات. زۆرێک لە ئاوازدانەر و ڕێکخەرانی دواتری سۆرانی بە ئەو ڕێگایەدا ڕۆیشتن کە ئەو کردبوویەوە.
لە دەرەوە، ناوی دیلان بە ڕێگایەکی چاوەڕواننەکراودا ڕۆیشت. لە ٢٠٠٣، کەمانچەژەن و ئاوازدانەر شەهریار جەمشیدی لە کوردستانی ڕۆژهەڵات گرووپی دیلانـی دامەزراند و بە یادی قادر و محەمەد ساڵح دیلان ناوی لێنا. ئەم گرووپە موزیکی کلاسیکی کوردی، گۆرانی و مەقامی ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێشکەش دەکات، و دواتر لە کەنەدا، ئەمریکا و ئەورووپا کۆنسێرتی گێڕاوە. ئەوەی گرووپێکی کوردی لە ئێران ناوی دوو برای سلێمانی هەڵبژێرێت، نیشانی دەدات ناوبانگیان تا چەند لە سنوور تێپەڕیبوو.
میراتی براکانی دیلان لە موزیکی کوردیی ئەمڕۆدا
براکانی دیلان کاریگەرییەکی دەرەکی نین لەسەر موزیکی کوردی، بەڵکو بەشێکن لە ناوکی ئەو موزیکە. گۆرانیی نەورۆز هەموو ئازارێک دەگوترێتەوە. کەلەپووری مەقامی سلێمانی کە محەمەد ساڵح نوێنەرایەتیی دەکرد هێشتا فێر دەکرێت. و گرووپی دیلان ناوەکەیانی بە کەمانچە بردووەتە سەر شانۆ نێودەوڵەتییەکان، ئەو ئامێرە کەوانەیییەی لە دڵی موزیکی کلاسیکی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندایە.
ئەگەر کەمانەکەی قادر حەزی فێربوونی ئامێرێکی کەوانەییت تێدا دەوروژێنێت، ڕێنماییەکەمان کەمانچە یان کەمان: سەرەتاکاری کورد کامیان فێر ببێت؟ هەردووکیان بەراورد دەکات. پەرتووکی سۆرانیی «فێربوونی کەمانچە» نووسینی سەلاح ڕەئووف شوێنێکی بێبەرامبەرە بۆ دەستپێکردن.
لە کوێوە گوێ بگریت
- یەکەم گۆرانی: «فریشتە»، بۆ بیستنی شێوازە ناسکەکەی قادر.
- بۆ مێژوو: گۆرانیی نەورۆز، باشترە بە زیاتر لە یەک وەشان، تاکوو ببیستیت گۆرانیبێژە جیاوازەکان چۆن ئاوازەکەیان داڕشتووەتەوە.
- بۆ محەمەد ساڵح دیلان: هەر تۆمارێکی مەقامی سلێمانیی.
- بۆ میراتە زیندووەکە: ئەلبومی «بانگی چیاکان»ـی گرووپی دیلان (٢٠٠٨).
کاتێک گوێ لە وەشانە جیاوازەکانی گۆرانیی نەورۆز دەگریت، سەرنج بدە کە هەندێک گۆرانیبێژ ئاوازەکە بە شێوەیەکی سادە و سروودئاسا دەڵێن و هەندێکی تر بە خەملاندنی مەقامییەوە. ئەم جیاوازییە خۆی بەشێکە لە چیرۆکی بنەماڵەی دیلان: پردێک لە نێوان مەقامی کۆنی سلێمانی و گۆرانیی نوێی کوردیدا.
بۆ تێگەیشتنی زیاتر لەو سەردەمە، مێژوویەکی کورتی موزیکی کوردی و پەرتووکی «مێژووی مۆسیقای کوردی» لە کتێبخانەکەمان بخوێنەوە.
سەردانی لاپەڕەی قادر دیلان بکە، کەلەپووری زیاتری سلێمانی لە کتێبخانەی نۆتە سۆرانییەکانمان بدۆزەرەوە، یان پەرتووکی فێربوونی کەمانچە دابگرە و دەست بکە بە ژەندنی ئەو موزیکەی ناوی دیلان هێشتا نوێنەرایەتیی دەکات.