داوا لە هەر کوردێک بکە گۆرانییەکی کۆنت بۆ بڵێت، زۆربەی جار یەکێک لە لیستێکی کورت هەڵدەبژێرێت. ئەم گۆرانییانە لە پەنجاکان و شەستەکاندا بە ڕادیۆ گەیشتنە ماڵان، لە حەفتاکان و هەشتاکاندا بە کاسێت، و ئەمڕۆش بە مۆبایل لە هەولێر و مەهابادەوە تا ئامەد و ستۆکهۆڵم دەگوازرێنەوە.
ئەم بابەتە ٢٢ گۆرانی کوردی کۆن کۆ دەکاتەوە کە خەڵک هێشتا لەبەریانە. گۆرانییەکان بە سۆرانی، کرمانجی و هەورامین، لە هەموو پارچەکانی کوردستان و لە کوردانی ئەرمەنستانی سۆڤیەتییەوە. بۆ هەر گۆرانییەک دەڵێین کێ ناوداری کرد، سەر بە کام ناوچەیە و باسی چی دەکات. هەر کاتێک نۆتەی هەمان گۆرانی لە کوردنۆت هەبێت، بەستەری بۆ دادەنێین.
ئەگەر بابەتی ١٠ بەناوبانگترین گۆرانیی فۆلکلۆری کوردی «بە ئینگلیزی» خوێندووەتەوە، ئەمە نەخشەیەکی فراوانترە. لێرەدا گۆرانییەکان بەپێی ناوچە و نەریتی ڕادیۆ ڕێکخراون، چونکە بەم ڕێگەیە گەیشتنە خەڵک. ئاگاداربە کە زۆربەی گۆرانییە کوردییەکان بە دێڕی یەکەمیان ناسراون، بۆیە لەوانەیە یەک گۆرانی دوو یان سێ ناوی هەبێت.
موکریان: گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک و محەمەد ماملی
ناوچەی موکریان، لە دەوروبەری مەهاباد و بۆکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، دوو لە گەورەترین دەنگەکانی گۆرانیی سۆرانیی پێگەیاند. حەسەن زیرەک (١٩٢١–١٩٧٢) خەڵکی بۆکان بوو و بۆ بەشە کوردییەکانی ڕادیۆی بەغدا، تاران و کرماشان گۆرانیی تۆمار کرد. محەمەد ماملی (١٩٢٥–١٩٩٩) خەڵکی مەهاباد بوو، زۆرێک لە هەمان گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی گوتەوە و شیعری هێمن و هەژاری کردە گۆرانی.
١. گەوهەرێ
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک · شێوەزار: سۆرانی (موکریانی)
«ئەی گەوهەر.» گەوهەر ناوی ئافرەتە و واتای گەوهەر و خشڵی بەنرخ دەدات. زیرەک لانیکەم دوو جار تۆماری کرد، جارێک لە کرماشان و تاران و جارێکیش لە بەغدا، و هێشتا یەکێکە لە خۆشەویستترین گۆرانییەکانی. زیاتر لە بابەتی باشترین گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک بخوێنەوە.
٢. ئایشیلێ نازەنینێ
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک · شێوەزار: سۆرانی
گۆرانییەکی دڵداری بۆ «ئایشێ»، و «نازەنین» واتە نازدار و خۆشەویست. زیرەک لە کرماشان و تاران تۆماری کرد. نۆتەی ئەم گۆرانییە لە کوردنۆت بە ناوی ئایشلێ و نازەنینێ هەیە.
٣. باران بارانە
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک · شێوەزار: سۆرانی
«باران دەبارێت، بارانە.» زیرەک ئەم گۆرانییەی لە بەغدا تۆمار کرد. نۆتەی بێبەرامبەری باران بارانە.
٤. باوانەکەی بابم
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک · شێوەزار: سۆرانی
«باوان» ماڵی باوکی ئافرەتە، ئەو ماڵەی لێی هاتووە. لە لیستی گۆرانییەکانی زیرەکدا بە ناوی «هەر تۆم دەوێ»ش هاتووە، نموونەیەکی باشی گۆرانییەک کە دوو ناوی هەیە. لە بەغدا، تاران و کرماشان تۆماری کرد. نۆتەی بێبەرامبەری باوانەکەی بابم.
٥. ئامینێ سوورەگوڵ
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک و محەمەد ماملی · شێوەزار: سۆرانی
«ئامینێ، گوڵی سوور.» هەردوو دەنگە گەورەکەی موکریان تۆماریان کردووە. کوردنۆت دوو وەشانی هەیە: ئامینێ سورە گوڵ و ئامینێ سورە گوڵ ٢.
٦. کیژان دەچنە مێرگوڵان
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک · شێوەزار: سۆرانی
«کچان دەچنە مێرگوڵان.» مێرگوڵان بە واتای مێرگی پڕ گوڵ دێت، و ناونیشانەکە وێنەی کچانێکە کە بەرەو چیمەن و گوڵزار دەچن. زیرەک دوو وەشانی تۆمار کرد، یەکێکیان لە بەغدا و ئەوی دیکەیان لە کرماشان.
٧. کەتانە
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک و عەلی مەردان · شێوەزار: سۆرانی
«کەتان» جۆرە قوماشێکی ناسکە. زیرەک وەشانەکەی خۆی لە ڕەزائیە (ورمێ) و تاران تۆمار کرد، و «کەتان کەتانە»ش لە نێو گۆرانییە بەناوبانگەکانی عەلی مەرداندا هاتووە. ئەمە نموونەی ئاوازێکی فۆلکلۆرییە کە سنووری ئێران و عێراقی نەناسیوە.
٨. هەواری خاڵی
ناوداری کرد: محەمەد ماملی · شێوەزار: سۆرانی
«هەوار» ئەو زۆزان و کوێستانەیە کە خێزانەکان هاوینان لەگەڵ مەڕ و ماڵاتیان بۆی دەچوون، و هەوارێکی چۆڵ وێنەی دابڕان و لەدەستدانە. ئەم گۆرانییە یەکێکە لە ناسراوترین تۆمارەکانی ماملی. گۆڤاری «کوردستان کرۆنیکڵ» ماملی بە «بولبولی موکریان» ناو دەبات.
کەرکووک، کۆیە و ڕادیۆی بەغدا: عەلی مەردان و تاهیر تۆفیق
لە باشووری کوردستان، گۆرانیی کۆن لە تەنیشت مەقامدا گەشەی کرد، ئەو شێوازەی گۆرانیگوتن کە درێژە و ڕیتمێکی ئازادی هەیە. زۆربەی ئەم بەرهەمانە لە بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغداوە بڵاو کرانەوە.
٩. چەند جارم وت
ناوداری کرد: عەلی مەردان · شێوەزار: سۆرانی
عەلی مەردان (١٩٠٤–١٩٨١) لە کەرکووک لەدایک بوو و لە بەغدا کۆچی دوایی کرد، و دەگوترێت زیاتر لە هەزار گۆرانیی گوتووە. ویکیپیدیای سۆرانی ئەم بەرهەمە لە نێو مەقامە بەناوبانگەکانیدا دادەنێت، لە مەقامی هومایووندا.
١٠. کراس زەردێ
ناوداری کرد: تاهیر تۆفیق · شێوەزار: سۆرانی
تاهیر تۆفیق (١٩٢٢–١٩٨٧) خەڵکی کۆیە بوو، نزیک هەولێر. گۆرانییەکانی بە خۆشەویستیی کولتوور و نیشتمانی کوردی ناسراون، و «کراس زەردێ» یەکێکە لەو ناونیشانانەی کە زۆرترین جار لە لیستی گۆرانییە بەناوبانگەکانیدا دێت.
١١. ئەی موتریبی حەریفان
ناوداری کرد: تاهیر تۆفیق · شێوەزار: سۆرانی
زمانی ئەم گۆرانییە زمانی شیعری کلاسیکە، و چەند وەشانێکی جیاوازی تۆفیق لێی ماونەتەوە. ئەگەر مەقام بۆت نوێیە، لە لاپەڕەی مەقامی بەیاتی و بابەتی مەقام چییە؟ دەست پێ بکە.
گۆرانی کۆنی کوردی ئێرانی: کرماشان، سنە و هەورامان
لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا سێ شوێن گرنگترینن: ڕادیۆی کرماشان، کە زیرەک زۆرێک لە خۆشەویستترین تۆمارەکانی لەوێ کرد؛ شاری سنە؛ و هەورامان، کە شێوازەکانی گۆرانیگوتنی هەورامیی تێدایە و زۆر کورد بە کۆنترینی دادەنێن.
١٢. نەورۆز
ناوداری کرد: حەسەن زیرەک · شێوەزار: سۆرانی · شیعر: پیرەمێرد · ئاواز: موجتەبا میرزادە
گۆرانیی ساڵی نوێی کوردی. پیرەمێرد شیعرەکەی لە ١٩٤٨دا نووسی، موجتەبا میرزادە ئاوازی بۆ دانا، و زیرەک لە شەستەکاندا لە ڕادیۆی کوردیی تاران و کرماشان تۆماری کرد. هەموو ئادارێک هێشتا دەگوترێتەوە. بڕوانە بابەتی موزیکی نەورۆز.
١٣. کاڵە بەی
ناوداری کرد: عەباس کەمەندی · شێوەزار: سۆرانی (سنە)
«بەیی کاڵ.» ڕووداو بە ناودارترین گۆرانیی عەباس کەمەندی ناوی بردووە، و بوو بە ئاوازی ناساندنی بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنیی زۆر بەناوبانگ. کەمەندی ساڵانێک لەگەڵ کامکارەکان تۆماری کرد؛ چیرۆکی ژیانی لە ژیاننامە تەواوەکەیدا بخوێنەوە.
١٤. سیاچەمانە، بە دەنگی عوسمان هەورامی
ناسراوترین گۆرانیبێژ: عوسمان هەورامی · شێوەزار: هەورامی
سیاچەمانە زیاتر شێوازێکی گۆرانیگوتنە تا یەک گۆرانی. بەبێ ئامێر دەگوترێت، بەزۆری لە هەورامان، هەورامانی تەخت و لهۆن، و ڕووداو عوسمان هەورامی بە دیارترین گۆرانیبێژی دادەنێت. لیمۆ هەورامی، گۆرانیبێژی هەورامی، بە کوردستان٢٤ی گوتووە کە سیاچەمانە یەکێکە لە قورسترین شێوازەکانی گوتنی گۆرانی. بۆ زانیاریی زیاتر، بابەتی نەریتە موزیکییەکانی هەورامی و زازاکی «بە ئینگلیزی» بخوێنەوە.
کلاسیکە کرمانجییەکان: ڕادیۆی یەریڤان و دەنگبێژەکان
لە باکووری کوردستان، گۆرانیی کۆن لە لایەن دەنگبێژەکانەوە پارێزرا، ئەو گۆرانیبێژانەی چیرۆکی درێژیان بە گۆرانی دەگێڕایەوە. بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێشیش ڕادیۆی یەریڤان لە ئەرمەنستانی سۆڤیەتی ئەم ئەرکەی بەجێ هێنا: بەشە کوردییەکەی سەدان گۆرانیی تۆمار کرد لە کاتێکدا کە زمانی کوردی لە تورکیا بە توندی سنووردار کرابوو.
١٥. چوومە جزیرێ
ناوداری کرد: کاراپێتێ خاچۆ · شێوەزار: کرمانجی
«چوومە جزیر»، شاری کۆنی جزیر لە کەناری دیجلە. کاراپێتێ خاچۆ گۆرانیبێژێکی ئەرمەنی بوو، لە گوندی بیلەیدەر نزیک باتمان لەدایک بوو (سەرچاوەکان ساڵی لەدایکبوونی لە نێوان ١٩٠٠ و ١٩٠٨دا دەدەن). دەیان ساڵ لە ڕادیۆی یەریڤان کاری کرد و لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ کۆچی دوایی کرد. «چوومە جزیرێ» یەکێکە لەو گۆرانییە فۆلکلۆرییانەی کە زیاتر پێیان ناسراوە.
١٦. زەمبیلفرۆش
ناوداری کرد: کاراپێتێ خاچۆ · شێوەزار: کرمانجی
«سەبەتەفرۆش.» یەکێکە لە گەورەترین داستانە دڵدارییەکانی کورد. کوڕی میرێک کۆشکەکەی بەجێ دەهێڵێت و بە سادەیی دەژی و سەبەتە دەفرۆشێت. خاتوون، ژنی میری ئەو شارە، دڵی پێ دەدات، بەڵام کوڕەکە ڕەتی دەکاتەوە. چیرۆکەکە چەندین وەشانی زارەکیی هەیە و خاچۆ یەکێکە لەو گۆرانیبێژانەی تۆماریان کردووە. بۆ ناسینی دەنگبێژی، بابەتی دەنگبێژی چییە؟ «بە ئینگلیزی» بخوێنەوە.
دەنگە کرمانجییەکانی سەردەمی کاسێت
لە شەستەکانەوە نەوەیەکی نوێ گۆرانیی کرمانجییان لەسەر قەوان و کاسێت تۆمار کرد، زۆر جار لە دووری و ئاوارەییدا.
١٧. خەریبم دایێ
ناوداری کرد: عایشە شان · شێوەزار: کرمانجی
«دایە، من غەریبم.» عایشە شان (١٩٣٨–١٩٩٦) لە ئامەد لەدایک بوو و لە ئیزمیر کۆچی دوایی کرد. ئەمە یەکێکە لە ناسراوترین گۆرانییەکانی و لەسەر مردنی دایکییەتی.
١٨. قەدەرێ
ناوداری کرد: عایشە شان · شێوەزار: کرمانجی
«چارەنووس.» عایشە شان ئەم گۆرانییەی بە یادی کچەکەی، شەهناز، نووسی کە لە تەمەنی هەژدە مانگیدا کۆچی دوایی کرد، لە کاتێکدا خێزانەکە لە ئەڵمانیا بوون. کەم گۆرانیی کوردی هەیە ئەوەندە کەسی و دڵتەزێن بێت.
١٩. ئەز خەزالم
ناوداری کرد: عایشە شان · شێوەزار: کرمانجی
«من ئاسکم.» یەکێک بوو لە گەورەترین سەرکەوتنەکانی و هێشتا یەکێکە لەو گۆرانییانەی پێی دەناسرێتەوە.
٢٠. ئای لێ گولێ
ناوداری کرد: محەمەد شێخۆ · شێوەزار: کرمانجی
«ئای گوڵەکەم.» محەمەد شێخۆ (١٩٤٨–١٩٨٩) خەڵکی قامیشلۆ بوو و یەکێکە لە دەنگە بنەڕەتییەکانی گۆرانیی کرمانجیی نوێ. «ئای لێ گولێ» هێشتا زۆر لە کەناڵە موزیکییە کوردییەکاندا لێ دەدرێت و زۆر گۆرانیبێژ دووبارەیان گوتووەتەوە.
٢١. نەسرین
ناوداری کرد: محەمەد شێخۆ · شێوەزار: کرمانجی
نەسرین ناوی ئافرەتە. لەگەڵ «ئای لێ گولێ»دا، یەکێکە لەو دوو گۆرانییەی شێخۆ کە زۆرترین جار وەک گۆرانیی هێشتا زیندوو ناویان دەهێنرێت. بۆ کلاسیکە کرمانجییەکانی دیکە، گوێ لە لیستی کلاسیکیە کرمانجییەکان بگرە.
٢٢. کینە ئەم؟
ناوداری کرد: شیڤان پەروەر · شێوەزار: کرمانجی · شیعر: جگەرخوێن
«ئێمە کێین؟» شیڤان پەروەر شیعرەکەی جگەرخوێنی ساڵی ١٩٧٣ی کردە گۆرانی، شیعرێک کە وەڵامی پرسیارەکەی خۆی دەداتەوە و جووتیار، کرێکار و گوندنشین بە گەلی کوردستان دەناسێنێت. دەگوترێت جگەرخوێن شیڤان پەروەری بە «دەنگی شیعرەکانی» ناو بردووە. سەرچاوەکان ساڵی جیاواز بۆ بڵاوبوونەوەی گۆرانییەکە دەدەن.
گۆرانی کوردی کۆنی خاو
زۆر کەس بە دوای گۆرانیی خاودا دەگەڕێن: گۆرانیی هێواش و دڵگران بۆ ئێوارەیەکی هێمن. لەم لیستەدا ئەمانە هێواشترین و خەمبارترینن:
- خەریبم دایێ و قەدەرێی عایشە شان، کە هەردووکیان لە خەمێکی ڕاستەقینەوە لەدایک بوون.
- چەند جارم وتی عەلی مەردان و ئەی موتریبی حەریفانی تاهیر تۆفیق، کە ڕیتمی ئازادی مەقام هەموو دێڕێکیان درێژ دەکاتەوە.
- هەواری خاڵیی محەمەد ماملی.
- سیاچەمانەی هەورامان، دەنگێکی تەنیا بەبێ هیچ ئامێرێک.
بۆ دانیشتنێکی ئامادە، لیستی گۆرانیی حەسرەت و غەریبی گۆرانیی فۆلکلۆریی نۆتەکراو بە هەمان هەست کۆ دەکاتەوە. بۆ ئێوارەیەکی خۆشتریش، بابەتی موزیکی زەماوەندی کوردی و لیستی ئێوارەی زەماوەندی کوردی لایەنی هەڵپەڕکێی گۆرانییە کۆنەکان دەخەنە ڕوو.
گۆرانییە کوردییە کۆنەکان بۆچی دەمێننەوە؟
بۆچی تۆمارێکی ڕادیۆیی شەستەکان هێشتا زیندوو دەنوێنێت، لە کاتێکدا زۆربەی گۆرانییە نوێکان لە ماوەی ساڵێکدا لەبیر دەچنەوە؟ چەند هۆیەک هەن:
- بۆ لەبەرکردن دروست کراون. ئەو گۆرانییانەی بە بیرەوەری دەگوازرانەوە دەبوو ئاسان بن بۆ گوتنەوە، زۆر جار لە دەوری دێڕێکی کورت یان ناوی خۆشەویستێک.
- هی هەمووانن. زۆربەیان لە لایەن زیاتر لە یەک گۆرانیبێژی گەورەوە گوتراون: ئامینێ سوورەگوڵ لە لایەن زیرەک و ماملیوە، کەتانە لە لایەن زیرەک و عەلی مەردانەوە. گۆرانییەک کە چەند خاوەنێکی هەبێت بە ئاسانی ون نابێت.
- ئەوەیان هەڵگرت کە نەدەکرا بگوترێت. لەو شوێنانەی زمانی کوردی سنووردار کرابوو، گۆرانییەکی دڵداری دەیتوانی هەستی نیشتمان و ئاوارەیی هەڵبگرێت. بابەتی چۆن موزیکی کوردی قەدەغە کرا «بە ئینگلیزی» ئەم چیرۆکە دەگێڕێتەوە.
- ڕادیۆ و ئاوارەیی بڵاویان کردنەوە. ڕادیۆکانی بەغدا، تاران، کرماشان و یەریڤان ئەم دەنگانەیان بە سەر سنووراندا گواستەوە، و دواتر کاسێت گەیاندنیانە ئەورووپا.
بۆ ڕووەکەی دیکەی ئەم پرسیارە، بابەتی بۆچی گۆرانییەکانی ئەمڕۆ زوو لەبیر دەچنەوە بخوێنەوە.
چۆن گۆرانیی کوردی کۆن لە نۆتەوە فێر ببین؟
گوێگرتن هەنگاوی یەکەمە، بەڵام کاتێک گۆرانییەک بە خۆت دەژەنیت یان دەیڵێیت، ئەو کاتە دەبێت بە هی خۆت:
- گۆرانییەک هەڵبژێرە کە نۆتەی هەبێت. باران بارانە، ئامینێ سورە گوڵ و باوانەکەی بابم هەموویان لە کوردنۆت بە PDF و دەنگی بێبەرامبەر هەن.
- نیشانەکان فێر ببە. نۆتەی کوردی نیشانەی تایبەتی بۆ چارەکە-دەنگ بەکار دەهێنێت. بابەتی چۆن نۆتەی موزیکی کوردی بخوێنینەوە هەنگاو بە هەنگاو ڕوونیان دەکاتەوە.
- لەگەڵ تۆمارێکی کلاسیکدا بژەنە. ڕازاندنەوە و دەنگە درێژکراوەکانی گۆرانیبێژ ئەو شوێنەن کە شێوازەکەی تێدا دەژی.
- بە سۆرانی دەست پێ بکە، پاشان کرمانجی تاقی بکەرەوە. فۆلکلۆری سۆرانی بۆ سەرەتاکان هەنگاوێکی نەرمی یەکەمە، دواتر سەیری نۆتە کرمانجییەکان بکە.
- ئامێرەکەت هەڵبژێرە. ئەم ئاوازانە لەسەر کەمانچە و ئوود جوان دەبن، و بابەتی گۆرانیی کوردی لەسەر پیانۆ پیشانت دەدات چۆن بۆ پیانۆ ئامادەیان بکەیت.
بۆ ناسینی ئەو گۆرانیبێژانەی لە پشت ئەم گۆرانییانەوەن، بابەتی ١٢ هونەرمەندی بەناوبانگی کوردی بخوێنەوە. پەرتووکی بێبەرامبەری حەسەن زیرەک هونەرمەندی نەتەوەیەکی بندەستیش قووڵتر دەچێتە ناو ژیان و بەرهەمی زیرەک. پاشان دەست بە ژەندن بکە: نۆتەی بێبەرامبەری باران بارانە بکەرەوە و سەیری هەموو نۆتە سۆرانییەکان و نۆتە کرمانجییەکانمان بکە.
سەرچاوەکان
- Hassan Zirak, Wikipedia
- گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک، ویکیپیدیای سۆرانی
- Newroz (song), Wikipedia)
- محەمەد ماملێ، ویکیپیدیای سۆرانی
- The Nightingale of Mukriyan, Kurdistan Chronicle
- عەلی مەردان، ویکیپیدیای سۆرانی
- Kirkuk's master: Ali Mardan's timeless echo, Shafaq News
- Tahir Tewfiq, Wikipedia (mirror)
- Voice of the Kurds, Singer Abbas Kamandi, Dead at 62, Rudaw
- سیاچەمانە، ڕووداو
- لیمۆ هەورامی: سیاچەمانە یەکێکە لە قورسترین شێوازەکانی گوتنی گۆرانی، کوردستان٢٤
- Karapetê Xaço, Wikipedia
- Master of Kurdish dengbêjs Karapetê Xaço Dies in Armenia, World Music Central
- Zembîlfiroş, Wikipedia
- Ayşe Şan, Wikipedia
- Ayşe Şan kimdir?, Bianet
- Mihemed Şêxo, Wikipedia
- Lo şivano, "kîne em?", Jadaliyya
- Ayşe Şan: Kurdish singer created herself through her songs, Jin News
- لیستی گۆرانییەکانی هونەرمەندان، گۆرانی کوردی